دهم شهریور ماه نخستین دوره جایزه بین الملی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات برگزار شد؛ یکی از برگزیدگان بخش فرهنگ و هنر این جایزه، کمال شرف کاریکاتوریست مشهور جبهه مقاومت است که با آثار هنری خود سهم موثری در انتقال پیام و گفتمان مقاومت و ایران به جهانیان بویژه مردم منطقه داشت.
کمال شرف، کاریکاتوریست یمنی در سالهای اخیر به یکی از چهره‌های شناخته‌شده کاریکاتور سیاسی در فضای بین المللی و به ویژه جهان عرب تبدیل شده است؛ هنرمندی که آثارش بخش قابل توجهی از تحولات منطقه، از جنگ یمن و مسئله فلسطین تا تحولات لبنان و تقابل ایران و رژیم صهیونیستی را به زبان تصویر روایت کرده است.
شرف فعالیت حرفه‌ای خود را از اواخر دهه ۱۹۹۰ آغاز کرد و فعالیت سیاسی و انتقادی شرف به سالهای اخیر محدود نمی‌شود. او پیش از جنگ یمن نیز به دلیل کاریکاتورهای سیاسی خود تحت فشار قرار گرفته بود. در سال ۲۰۱۰، نیروهای امنیتی دولت علی عبدالله صالح دیکتاتور سابق یمن او را بازداشت کردند و به گفته خودش، بخشی از اتهامات متوجه فعالیت‌های کاریکاتوری او و ارتباطش با مسائل سیاسی یمن بود. شبکه الجزیره نیز در همان زمان گزارش کرد که شرف پس از بازداشت، از سوی مقام‌های امنیتی با اتهاماتی مرتبط با محتوای سیاسی آثارش مواجه شده است.
با آغاز جنگ یمن، کاریکاتورهای او بیش از گذشته در خدمت روایت سیاسی و رسانه‌ای هموطنانش قرار گرفت. خود شرف در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۲۰ گفته است که هنر کاریکاتور را یکی از جبهه‌های رسانه‌ای مقابله با جنگ علیه یمن می‌داند و معتقد است این هنر به دلیل سرعت انتقال پیام و قابل فهم بودن برای طیف گسترده‌ای از مردم، ظرفیت بالایی برای اثرگذاری دارد. او در همان گفت‌وگو صراحتاً نقش جریان انصارالله را در رونق گرفتن کاریکاتور در یمن مؤثر دانسته و این نگاه در سالهای بعد، از سطح مسئله یمن فراتر رفت و به یکی از ویژگی‌های اصلی آثار شرف تبدیل شد.
پیوند دادن مسئله یمن با مسئله فلسطین و سایر جریان‌های مقاومت منطقه
کمال شرف در گفت‌وگویی با رسانه لبنانی العهد، درباره فعالیت خود در جریان جنگ غزه گفته است که فعالیت هنری او و دیگر هنرمندان یمنی را بخشی از «فزعه یمنی» برای فلسطین می‌داند؛ او کاریکاتور را ابزاری برای افشای آنچه جنایت دشمن و تحریف رسانه‌ای می‌داند معرفی کرد و گفته است که هنرمندان نیز مانند دیگر فعالان جبهه مقاومت، وظیفه خود را در قبال مسئله فلسطین انجام می‌دهند.
این نگاه را می‌توان در مضمون بسیاری از آثار شرف مشاهده کرد. در کارهای او معمولاً شخصیت‌ها و نمادهای سیاسی به ساده‌ترین شکل ممکن کنار یکدیگر قرار می‌گیرند: پرچم ایران، یمن، لبنان و فلسطین؛ موشک و پهپاد؛ نتانیاهو، ترامپ و دیگر رهبران غربی و نمادهای مقاومت.
کمال شرف در گفت‌وگوی جدیدتر خود با خبرگزاری تسنیم نیز همین رویکرد را تشریح کرده و گفته است که ایران، لبنان، غزه، یمن و عراق را در بسیاری از آثارش در یک منظومه واحد تصویر می‌کند؛ برای نمونه، از تصویری سخن گفته که در آن محور مقاومت همچون تبرهایی با نمادهای مختلف، در حال شکستن نماد آمریکا و اسرائیل هستند.
در میان آثار سالهای اخیر شرف، ایران جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. این مسئله به‌خصوص از زمان تشدید رویارویی ایران و رژیم صهیونیستی برجسته‌تر شد؛ برای نمونه، در جریان جنگ تحمیلی دوم، شرف مجموعه‌ای از کاریکاتورها را مستقیماً به موضوع حمله اسرائیل به ایران و پاسخ ایران اختصاص داد.
چرا آثار کمال شرف در جهان عرب اثرگذار شده است؟
مجموعه فعالیت‌های او نشان می‌دهد که موفقیت رسانه‌ای شرف را می‌توان در چند عامل خلاصه کرد: نخست؛ سادگی بصری. آثار او معمولاً از عناصر محدودی تشکیل شده‌اند و مخاطب بدون نیاز به توضیح طولانی می‌تواند پیام را دریافت کند. دوم سرعت تولید؛ خود شرف می‌گوید در جنگ، سرعت اهمیت زیادی دارد و تلاش کرده است شیوه‌ای از طراحی را انتخاب کند که امکان تولید سریع اثر را فراهم کند. او در مصاحبه ای توضیح داده که گاهی ایده یک اثر ساعت‌ها زمان می‌برد، اما اجرای آن را عمداً ساده و سریع نگه می‌دارد. سوم پیوند با رویدادهای روز؛ تقریباً هر تحول مهم منطقه‌ای می‌تواند در آثار او بازتاب پیدا کند؛ از غزه و لبنان تا ایران، آمریکا، عربستان و یمن و چهارم؛ قابلیت بازنشر. کاریکاتور برخلاف مقاله، برای انتقال از یک کانال به کانال دیگر نیاز به ترجمه و خلاصه‌سازی ندارد. همین ویژگی موجب شده آثار او در شبکه‌های اجتماعی عربی به سرعت گردش کنند.
او در سال ۲۰۲۰ گفته بود که آثارش پس از انتشار در اینترنت، گاه با «ضجه» و بازتاب گسترده در سطح عربی و حتی جهانی مواجه می‌شود.
در یکی از نمونه‌های قابل توجه، یک پژوهش رسانه‌ای درباره جنگ روایت‌ها در شبکه‌های اجتماعی عربی نیز از استفاده از کاریکاتورهای شرف در کمپین‌های مرتبط با جنگ غزه و رقابت رسانه‌ای پیرامون «موسم ریاض» خبر داده است؛ این موضوع نشان می‌دهد که کاریکاتورهای او فقط به صفحات شخصی خودش محدود نمی‌شوند، بلکه در شبکه‌های بازنشر رسانه‌ای و سیاسی عربی نیز گردش پیدا می‌کنند.
یکی از نشانه‌های اثرگذاری فعالیت شرف، توجه رسانه‌های رژیم اشغالگر به اوست؛ روزنامه صهیونیستی یدیعوت آحرونوت در گزارشی که رسانه‌های دیگر نیز آن را بازتاب داده‌اند، شرف را کاریکاتوریستی معرفی کرده که آثارش در میان حامیان جریان مقاومت و مخاطبان عربی به شکل گسترده بازنشر می‌شود.
این رسانه اسرائیلی به برخی از عناصر ثابت آثار او اشاره کرده است: استفاده از خنجر یمنی، پرچم‌ها، موشک‌ها و پهپادها و قرار دادن آنها در ترکیب‌هایی ساده و قابل تشخیص. گزارش مذکور همچنین به آثاری اشاره می‌کند که در آنها نتانیاهو، آمریکا و اسرائیل در ارتباط با کشتار مردم غزه تصویر شده‌اند.
رسانه‌های یمنی نیز در سال ۲۰۲۵ گزارش کردند که کاریکاتورهای شرف موجب توجه و واکنش در رسانه‌های اسرائیلی شده و آثار او به دلیل انتقاد مستقیم از سیاست‌های اشغالگران و حمایت از فلسطین مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در مجموع این برنده جایزه جهانی دیپلماسی عمومی را نمی‌توان صرفاً یک کاریکاتوریست یمنی دانست که به مسائل روز کشورش می‌پردازد. مسیر فعالیت او طی دو دهه گذشته نشان می‌دهد که کاریکاتور برای وی به ابزاری برای بیان سیاسی، هویت‌بخشی و روایت یک جبهه فکری مشخص تبدیل شده است؛ او از سالهای مبارزه با حکومت علی عبدالله صالح و پرداختن به جنگ‌های داخلی یمن به یکی از چهره‌های شاخص کاریکاتور سیاسی این کشور تبدیل شد و پس از جنگ یمن، فعالیت خود را در چارچوب روایت مقاومت گسترش داد. با آغاز جنگ غزه، این فعالیت وارد مرحله تازه‌ای شد. فلسطین، لبنان، یمن و سپس ایران به موضوعات ثابت آثار او تبدیل شدند. در جریان جنگ ایران و اسرائیل نیز شرف بخش مهمی از تولیدات خود را به دفاع تصویری از ایران و نمایش شکست یا آسیب‌پذیری اسرائیل و آمریکا اختصاص داد.
از این منظر، فعالیت شرف را می‌توان نمونه‌ای قابل مطالعه از کاربرد هنر و کاریکاتور در دیپلماسی عمومی، جنگ روایت‌ها و ارتباطات سیاسی فرامرزی دانست؛ به‌ویژه در محیطی که سرعت انتشار و قابلیت بازنشر محتوا، گاه به اندازه محتوای پیام اهمیت پیدا می‌کند.
