دکتر فریدالدین فرید عصر رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در دهلی نو هند، در گفتوگو با خبرگزاری حوزه، با اشاره به پیشینه عمیق روابط ایران و هند اظهار داشت: ارتباط میان دو کشور تنها به روابط سیاسی محدود نمیشود، بلکه بر پایه میراث مشترک علمی، ادبی، عرفانی و تمدنی شکل گرفته است؛ میراث ارزشمندی که حفظ و انتقال آن به نسل جوان، ضرورتی مهم و ماندگار به شمار میآید.
در ادامه، شرح این گفت و گو را می خوانید:
روابط ایران و هند را چگونه میتوان ارزیابی کرد؟ آیا این مناسبات تنها در چارچوب روابط سیاسی و دیپلماتیک تعریف میشود؟
دکتر فریدعصر: روابط ایران و هند را نمیتوان تنها در چارچوب مناسبات سیاسی و دیپلماتیک تعریف کرد، زیرا پیوند میان این دو کشور، ریشهای تاریخی، فرهنگی و معنوی دارد و در واقع ارتباطی میان دو تمدن بزرگ و کهن جهان به شمار میآید.
ایران و هند طی هزاران سال، خاستگاه علم، ادب، عرفان، هنر و حکمت بودهاند و همین اشتراکات تمدنی، زمینه شکلگیری ارتباطی عمیق و ماندگار میان دو ملت را فراهم کرده است. و تأثیر متقابل تمدنهای ایرانی و هندی در طول تاریخ به اندازهای گسترده بوده که هنوز هم آثار فرهنگ و تمدن ایرانی در بخشهای مختلف هند بهوضوح دیده میشود؛ از زبان و ادبیات گرفته تا معماری، هنر و سنتهای فکری. و در مقابل، نقش اندیشمندان، شاعران و دانشمندان هندی در گسترش و شکوفایی زبان فارسی و ادبیات ایرانی نیز بسیار برجسته و فراموشنشدنی است. بسیاری از آثار ارزشمند فارسی در شبهقاره هند تولید شده و قرنها زبان فارسی، زبان علم، فرهنگ و ادب در این منطقه بوده است. این تعامل فرهنگی، سبب شد دو ملت نهتنها از نظر سیاسی، بلکه از لحاظ فکری و تمدنی نیز به یکدیگر نزدیک شوند.
ایران با رویکردی فرهنگی، عرفانی و معنوی، نقش مهمی در انتقال معارف اسلامی به هند ایفا کرد و همین موضوع باعث تقویت پیوندهای دینی و فکری میان دو ملت شد. به اعتقاد او، هر پژوهشگری که بخواهد هویت واقعی ایران یا هند را بهدرستی درک کند، ناگزیر است تاریخ مشترک، تعاملات فرهنگی و میراث تمدنی این دو کشور را مورد مطالعه قرار دهد؛ زیرا بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی دو ملت در همین ارتباط عمیق و دیرینه شکل گرفته است.
به نظر شما، امروز روابط ایران و هند بر چه اصول مشترکی استوار است؟
دکتر فریدعصر: به باور من، مناسبات ایران و هند تنها بر پایه منافع سیاسی و اقتصادی شکل نگرفته، بلکه مجموعهای از اصول مشترک تاریخی، فرهنگی و فکری، پایههای اصلی این روابط را تشکیل میدهد.
وی نخستین اصل مشترک میان دو کشور را «هویت تمدنی» دانست و گفت: ایران و هند هر دو از تمدنهای کهن و تأثیرگذار جهان به شمار میآیند و هویت خود را صرفاً در قالب یک دولت ـ ملت مدرن تعریف نمیکنند. در هر دو کشور، تاریخ، فرهنگ و آگاهی تمدنی بخش مهمی از هویت ملی محسوب میشود. به همین دلیل، با وجود تنوع مذهبی، زبانی و فرهنگی، نوعی انسجام و وحدت تمدنی در جوامع ایران و هند مشاهده میشود که ریشه در گذشته تاریخی و میراث فرهنگی آنان دارد.
دکتر فریدعصر دومین اصل مشترک را روحیه استقلالطلبی و اعتماد به نفس ملی عنوان کرد و افزود: ایران و هند هر دو دوران استعمار، فشارهای خارجی و دخالت قدرتهای جهانی را تجربه کردهاند و همین مسئله باعث شده است که استقلال سیاسی و عزت ملی برای آنان اهمیت ویژهای داشته باشد. به گفته وی، هر دو کشور تلاش کردهاند با تکیه بر توان داخلی، ظرفیتهای بومی و سرمایه انسانی خود، مسیر پیشرفت و توسعه را دنبال کنند.
وی همچنین با اشاره به جایگاه دین و معنویت در دو جامعه گفت: معنویت و باورهای دینی در ایران و هند همچنان نقش مهمی در زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم دارند. در هند، سنتهای دینی و معنوی بخش جداییناپذیر هویت ملی محسوب میشود و در ایران نیز اندیشه و فرهنگ اسلامی پایه بسیاری از ساختارهای اجتماعی و سیاسی را تشکیل میدهد. از این منظر، هر دو کشور نگاه متفاوتی نسبت به الگوهای صرفاً مادی و سکولار غربی دارند و برای ارزشهای معنوی، اخلاقی و فرهنگی اهمیت زیادی قائل هستند. و همین اشتراکات تمدنی، فرهنگی و معنوی سبب شده است روابط ایران و هند از سطح روابط عادی سیاسی فراتر رود و به پیوندی عمیق و ماندگار میان دو ملت تبدیل شود.
برای تقویت روابط تاریخی ایران و هند در میان نسل جدید چه اقداماتی ضروری است؟
دکتر فریدعصر: این موضوع از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، زیرا با گذشت زمان، آگاهی تاریخی و شناخت نسل جوان نسبت به پیوندهای عمیق میان ایران و هند تا حدی کمرنگ شده است. به گفته وی، در دوران استعمار بریتانیا، بسیاری از ارتباطات زبانی و فرهنگی میان دو کشور آسیب دید و پس از آن نیز تحولات سیاسی و تغییرات جهانی، فاصلههایی در روابط فرهنگی و تمدنی ایجاد کرد.
امروز دیگر نمیتوان تنها به گذشته تاریخی و افتخارات مشترک تکیه کرد، بلکه ضروری است از ابزارها و شیوههای نوین برای معرفی این میراث مشترک به نسل جدید استفاده شود. نسل جوان باید بداند که ایران و هند قرنها در حوزههای علم، ادب، عرفان، هنر و فرهنگ با یکدیگر تعامل داشتهاند و این ارتباط، بخشی مهم از هویت تاریخی دو ملت را شکل داده است.
رسانههای دیجیتال، فضای مجازی و تولید محتوای فرهنگی میتوانند نقش مؤثری در نزدیکتر کردن نسل جوان دو کشور ایفا کنند. همچنین برگزاری جشنوارههای مشترک ادبی، هنری و فرهنگی، نمایش فیلم، برنامههای موسیقی و نشستهای علمی و دانشگاهی میتواند زمینه آشنایی بیشتر جوانان با فرهنگ و تمدن مشترک ایران و هند را فراهم سازد.
تبادل دانشجو، تقویت ارتباط میان دانشگاهها و مراکز پژوهشی، و توسعه آموزش زبانهای فارسی، هندی و سانسکریت از جمله اقداماتی است که میتواند پیوندهای فرهنگی میان دو کشور را عمیقتر کند. به باور او، ایجاد ارتباط مستمر میان اندیشمندان، نویسندگان، پژوهشگران و محافل علمی و ادبی ایران و هند، نقش مهمی در حفظ و انتقال این میراث تمدنی به نسلهای آینده خواهد داشت.
دیپلماسی فرهنگی را در آینده روابط ایران و هند تا چه اندازه مهم میدانید؟
دکتر فریدعصر: به باور من، دیپلماسی فرهنگی مهمترین و پایدارترین مسیری است که میتواند دو کشور را در بلندمدت به یکدیگر نزدیک نگه دارد. روابط سیاسی معمولاً تحت تأثیر شرایط روز، تحولات منطقهای و تغییر دولتها قرار میگیرد، اما پیوندهایی که بر پایه فرهنگ، تمدن، هنر، ادب و معنویت شکل میگیرد، عمیقتر و ماندگارتر است و با گذر زمان نیز استحکام بیشتری پیدا میکند.
ایران و هند دارای پیشینهای غنی در حوزههای فرهنگی و تمدنی هستند و همین اشتراکات میتواند زمینهساز شکلگیری نوعی دیپلماسی فرهنگی فعال و اثرگذار باشد. به گفته او، امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز است که دو کشور از ظرفیتهای فرهنگی برای تقویت اعتماد، همگرایی و ارتباط میان ملتها استفاده کنند.
ما نیازمند دیپلماسی فرهنگیای هستیم که حتی اختلافات و فاصلههای سیاسی را نیز به فرصتی برای گفتوگو و تعامل فرهنگی تبدیل کند. برای مثال، اجرای پروژههای مشترک سینمایی، برگزاری همایشهای ادبی و علمی، گفتوگوهای عرفانی و فلسفی، نمایشگاههای هنری و نشستهای بینالادیانی میتواند شناخت متقابل میان مردم دو کشور را افزایش دهد و زمینه نزدیکی بیشتر ملتها را فراهم سازد.
ارتباط مستمر میان نویسندگان، شاعران، پژوهشگران، هنرمندان و دانشگاهیان ایران و هند میتواند تأثیر عمیقی بر آینده روابط دو کشور داشته باشد. از نگاه او، اگر نسل جوان ایران و هند با میراث مشترک تمدنی و فرهنگی خود آشنا شود، روابط دو ملت در آینده نیز استوار و پایدار باقی خواهد ماند.
ایران و هند باید در جهان نهتنها بهعنوان دو قدرت سیاسی و اقتصادی، بلکه بهعنوان دو مرکز بزرگ تمدنی و فرهنگی شناخته شوند؛ زیرا آنچه این دو ملت را در طول تاریخ به یکدیگر پیوند داده، بیش از سیاست، فرهنگ، معنویت و ارزشهای انسانی مشترک بوده است.
در پایان، پیش بینی شما درباره آینده روابط ایران و هند چیست؟
من باور دارم که پیوند میان ایران و هند محدود به یک مقطع تاریخی، یک دولت یا شرایط سیاسی خاص نیست، بلکه ریشه در هزاران سال تعامل فرهنگی، تمدنی و معنوی دارد. و اگر دو کشور بتوانند بر همین میراث مشترک و ظرفیتهای تمدنی تکیه کنند، نهتنها روابط دوجانبه بیش از پیش تقویت خواهد شد، بلکه ایران و هند میتوانند نمونهای موفق از همزیستی مسالمتآمیز، احترام متقابل و هماهنگی تمدنی را به جهان ارائه دهند.
آینده روابط ایران و هند بیش از هر چیز به شناخت نسل جدید از این میراث مشترک وابسته است. هرچه ارتباطات فرهنگی، علمی و مردمی میان دو کشور گستردهتر شود، این پیوند تاریخی نیز استحکام بیشتری خواهد یافت و زمینه همکاریهای عمیقتر در حوزههای مختلف فراهم خواهد شد.
وی در پایان با اشاره به سخن جواهر لعل نهرو، نخستوزیر نخست هند، گفت: نهرو تاج محل را «روح ایرانی در کالبد هندی» توصیف کرده بود؛ تعبیری که بهخوبی عمق ارتباط فرهنگی دو ملت را نشان میدهد. به همین ترتیب، میتوان گفت رابطه ایران و هند نیز همچون روحی مشترک در دو کالبد متفاوت است؛ پیوندی که فراتر از سیاست، در قلب تاریخ و فرهنگ دو ملت ریشه دارد.
