وزارت امور اسلامی، دعوت و ارشاد عربستان سعودی و کمیته امور دینی ازبکستان یک برنامه اجرایی برای گسترش همکاری‌های دینی امضا کردند. این توافق شامل برگزاری دوره‌های آموزشی برای ائمه، خطیبان و مبلغان، آموزش زبان عربی، ترویج «اعتدال و میانه‌روی» و مقابله با افراط‌گرایی است. همچنین قرار است همکاری در زمینه فعالیت‌های قرآنی، برگزاری نشست‌های علمی و توسعه برنامه‌های دینی در فضای مجازی افزایش یابد.
بر اساس این برنامه، عربستان ضمن اعزام ائمه حرمین شریفین به ازبکستان، نسخه‌هایی از قرآن و ترجمه‌های آن را در اختیار این کشور قرار خواهد داد و زمینه آموزش و توانمندسازی ائمه و مبلغان ازبکستانی را نیز فراهم می‌کند. مقام‌های دو طرف این توافق را گامی برای تبادل تجربیات و تقویت ارزش‌هایی مانند «اعتدال»، «مدارا» و مقابله با افراط‌گرایی معرفی کرده‌اند.[1]
این همکاری در حالی شکل می‌گیرد که آسیای مرکزی، با جمعیت قابل توجه مسلمان و نیاز کشورهای منطقه به منابع آموزشی و مذهبی، به یکی از میدان‌های جدید همکاری کشورهای خلیج فارس تبدیل شده است. ازبکستان نیز در سال‌های اخیر تلاش کرده روابط خود را با کشورهای مختلف جهان اسلام گسترش دهد و از ظرفیت‌های آموزشی و مالی آنها برای تقویت نهادهای دینی خود استفاده کند.
این توافق را می‌توان تلاشی از سوی عربستان برای جبران بخشی از عقب‌ماندگی خود از امارات در رقابت بر سر نفوذ دینی و سیاسی در شمال آفریقا دانست. ابوظبی طی سال‌های اخیر با استفاده همزمان از سرمایه‌گذاری، روابط سیاسی و امنیتی و گفتمان «اسلام میانه‌رو» در بخش‌هایی از شمال آفریقا و شرق آسیا شبکه نفوذ قابل توجهی ایجاد کرده است. در مقابل، عربستان که برای دهه‌ها از مهم‌ترین بازیگران نفوذ مذهبی در جهان اسلام بود، در سال‌های اخیر ناچار شده شکل جدیدی از دیپلماسی دینی را دنبال کند؛ دیپلماسی‌ای که در آن آموزش ائمه، اعزام مبلغان و همکاری‌های فرهنگی در کنار اهداف مذهبی، کارکرد قدرت نرم نیز پیدا می‌کند.
از این منظر، حرکت ریاض به سوی آسیای مرکزی را می‌توان پیدا کردن زمین بازی تازه در رقابت با ابوظبی ارزیابی کرد؛ به‌ویژه در کشورهایی که مشکلات اقتصادی و نیاز به منابع آموزشی و مالی، زمینه بیشتری برای حضور قدرت‌های ثروتمند نفتی خلیج فارس فراهم می‌کند. کمک‌های مذهبی و آموزشی در ظاهر اقدامی دینی است، اما می‌تواند در بلندمدت شبکه‌ای از روابط فرهنگی و نخبگان مذهبی ایجاد کند که برای دیپلماسی و نفوذ سیاسی نیز قابل استفاده باشد. بنابراین، رقابت عربستان و امارات بر سر نفوذ در جهان اسلام را نمی‌توان صرفاً رقابتی مذهبی دانست؛ بلکه این رقابت بخشی از تلاش دو قدرت خلیجی برای تبدیل منابع مالی و جایگاه دینی خود به نفوذ پایدار سیاسی و راهبردی در مناطق مختلف جهان است.
[1] spa.gov.sa/en/N2657867
