مؤسسه انگلیسی IMPACT-se (نظارت بر صلح و تساهل فرهنگی در آموزش مدارس، مستقر در لندن) در فوریه ۲۰۲۵ گزارشی با عنوان «اسرائیل و یهودیان در نظام آموزشی آذربایجان» منتشر کرده است. این گزارش به نکات قابل توجهی از نتایج تحلیل محتوای ۵۳ کتاب درسی در نظام آموزشی جمهوری آذربایجان میپردازد. این مطالعه که حاصل مقایسهای جزئی و دقیق میان مضامین منابع درسی در سال ۲۰۱۸ و آخرین نسخه آنها، یعنی سالهای تحصیلی ۲۰۲۴–۲۰۲۵، با تمرکز بر کیفیت بازنمایی یهودیت و اسرائیل در نظام آموزشی آذربایجان است، در نهایت اذعان میکند که کتابهای درسی این کشور نشاندهنده حمایت فزاینده از اسرائیل و احترام به یهودیان هستند.
با توجه به اهمیت موضوع و برخی نکات مطرحشده درباره کیفیت تحولات رویکردی نسبت به اسرائیل در نظام آموزشی آذربایجان، در ادامه فرازهایی از ترجمه این گزارش ارائه میشود که میتواند نمایانگر ریشههای تشدید رفتارهای اسرائیلگرایانه آذربایجان در دهه اخیر بوده و در عین حال، چشمانداز آتی آن را در سایه چنین نظاموارِ تربیتی ترسیم کند. این گزارش ۸۰ صفحهای که توسط «الداد جی. پاردو» (Eldad J. Pardo, PhD) و «مادلین فریس» نوشته و تدوین شده، با استقبال رسانههای صهیونیستی نیز همراه بوده است.
از جمله، خبرگزاری INS اسرائیل با اشاره به این پژوهش مینویسد: آذربایجان نخستین کشور با جمعیت اکثریت مسلمان است که در کتابهای درسی خود به موضوع یهودیستیزی پرداخته است. یک اندیشکده بریتانیایی اعلام کرده که این کتابهای درسی، چهرهای مثبت از یهودیان و اسرائیل ارائه میدهند. این گزارش با عنوان «اسرائیل و یهودیان در نظام آموزشی آذربایجان»، به بررسی نظام آموزشی این کشور که عمدتاً شیعهمذهب هستند و یکی از آخرین نمونههای روابط دوستانه میان آذربایجان و اسرائیل به شمار میرود، میپردازد. گزارش IMPACT-se تصویر مثبتی از یهودیان و اسرائیل در کتابهای درسی آذربایجان برجسته میسازد و بهطور خاص اشاره میکند که هولوکاست بهعنوان یک نسلکشی جمعی شناخته میشود. بر اساس این مطالعه، کتابهای درسی آذربایجان که ایدههای تنوع، تساهل، و همچنین هویت ملی سکولار و فراگیر را ترویج میکنند، عاری از رگههای اسلامگرایی و رادیکالیسم بوده و مناقشه اسرائیل و فلسطین را بهصورت متعادل ارائه میدهند. این گزارش به پیشرفتهای امیدوارکننده اشاره کرده و بر بهروزرسانیهای سال تحصیلی ۲۰۲۴–۲۰۲۵ و حذف روایتهای ضداسرائیلی از کتابهای درسی تأکید دارد.
مارکوس شف، مدیر اجرایی IMPACT-se، میگوید: «کتابهای درسی بهصراحت ارزشهای اسلامگرای افراطی را که توسط همسایه نزدیکشان، ایران، ترویج میشود، رد میکنند.»
گزارش IMPACT-se چه میگوید؟
«یهودیان و تاریخ یهود، هولوکاست و یهودیستیزی، دانشمندان یهودی، مناقشات اعراب و اسرائیل و نقش و جایگاه یهودیان در آذربایجان» محورهای اصلی بررسی محتوایی کتابهای آموزشی آذربایجان در گزارش این اندیشکده انگلیسی است. این محورها در فصلهایی مجزا و همراه با ارائه مصادیق ذیل هر موضوع مورد توجه قرار گرفتهاند. منابع مورد بررسی این گزارش شامل کتابهای تاریخ عمومی، هنرهای زیبا، ادبیات، جغرافیا، تاریخ پیروزی، انفورماتیک، ریاضیات، دانش زندگی، تاریخ آذربایجان، دانش جهان و مطالعات زبان است و میزان انطباق محتوای این کتابها با استانداردهای آموزشی بینالمللی یونسکو مورد سنجش قرار گرفته است.
در واقع، یکی از نکات متمایزکننده این گزارش، اشتراکگذاری مصادیق محوری و بررسی جزئی نکات برآمده از تحلیل محتواست که همراه با تصاویر متون کتابها و منابع آموزشی، درک دقیقتری از کیفیت تغییرات رویکردی آذربایجان در قبال اسرائیل ارائه میدهد. در ادامه، برخی فرازهای این گزارش و نمونههایی از تحلیلهای محتوایی انجامشده بر منابع درسی نظام آموزشی آذربایجان ذکر میشود تا فهم بهتری از مسئله حاصل شود:
لزوم الگوسازی از آذربایجان
در مقدمه این گزارش، ضمن تشریح ضرورتها و اهداف این مطالعه، به اهمیت راهبردی جمهوری آذربایجان در منطقه و نقش انکارناپذیر آن در دیپلماسی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی اشاره شده و تأکید میشود که تحولات رویکردی این کشور در قبال اسرائیل ــ برگرفته از تحلیل محتوای منابع درسی ــ باید بهمثابه الگویی برای جوامع اسلامی تلقی شود. در ادامه آمده است که سه کشور آذربایجان، قزاقستان و ازبکستان در آستانه دو فرایند مهم و موازی قرار دارند:
اولاً، اگر این کشورها بیش از پیش به سمت اسرائیل گرایش پیدا کنند، به الگوهایی مهم از کشورهای دارای اکثریت مسلمان تبدیل خواهند شد که به تنوع اجتماعی و مدارا اهمیت میدهند و پادزهری جدی برای جاهطلبیهای اسلامگرایانه منطقهای ایران و متحدانش خواهند بود.
ثانیاً، افزایش گرمی روابط میان اسرائیل و آسیای مرکزی میتواند پایگاهی مستحکمتر برای ایالات متحده در منطقه ایجاد کرده و نیروهای تهدیدکننده را از این حوزه دور سازد. بهطور خاص، آذربایجان، قزاقستان و ازبکستان نمونههای قابل توجهی از کشورهایی با اکثریت مسلمان به شمار میروند که همزمان با اسرائیل و ایران روابط دارند. این کشورهای محوری این ظرفیت را دارند که یا روابط خود را با اسرائیل و غرب تقویت کنند، یا در معرض خطر انحراف به حوزه نفوذ افراطی ایران و در پی آن، اتحادهای رو به گسترش تهران با مسکو و پکن قرار گیرند.
بهگفته گزارش، کتابهای درسی نشان میدهند که این جمهوریها چگونه جایگاه خود را تعریف میکنند و یافتههای مطالعات کتابهای درسی دلایل متعددی برای خوشبینی فراهم میآورد. هر سه کشور به حمایت از صهیونیسم و برجستهسازی تروریسم فلسطینی اهتمام دارند و هولوکاست در هر سه کشور، با درجات مختلف، در کتابهای درسی پوشش داده شده است. همچنین، تساهل و هماهنگی چندقومیتی بهمنظور ایجاد تغییرات مثبت بیشتر تقویت شده است. آذربایجان بهطور قابلتوجهی تا آنجا پیش رفته که میتوان آن را نخستین کشور شناختهشده با اکثریت مسلمان دانست که تعریفی از یهودیستیزی را در کتابهای درسی خود گنجانده است.
امتزاج و هضم یهود و ایدئولوژی صهیونیسم در آذربایجان
یکی از محورهای کتابهای درسی آذربایجان، ارج نهادن به قومیت یهود و تأکید بر امتزاج و هضم تاریخی آن در جامعه آذربایجان است. در این زمینه آمده است: «بهطور کلی، برنامه درسی آذربایجان مطابق با استانداردهای بینالمللی IMPACT-se در خصوص اسرائیل و یهودیان است. آذربایجان آزادی مذهب و مدارا را ترویج میکند و محیطی باز برای شکوفایی همه ادیان، از جمله یهودیت، ایجاد مینماید… نمونههایی از دعاها و مناسک یهودی در برنامه درسی گنجانده شده است. یهودیت در کتابهای درسی توجه قابل ملاحظهای دارد و برخی روایات کتاب مقدس بهعنوان بخشی از نظام آموزشی ارائه شدهاند. کمکها و نقشآفرینیهای فردی یهودیان در جامعه آذربایجان مورد ستایش قرار میگیرد و یهودیان بهعنوان بخشی جداییناپذیر از بافت ملی معرفی میشوند که هزاران سال با آذربایجان تعامل داشته و میراثی غنی از خود برجای گذاشتهاند. این امر گامی در جهت بهبود برنامه درسی، بهویژه در زمینه فقدان پوشش تاریخ یهودی، تلقی میشود.»
طرح بهرسمیتشناسی هولوکاست و یهودیستیزی و درونیسازی محکومیت آن
برنامه آموزشی آذربایجان به موضوع یهودیستیزی و هولوکاست پرداخته و آنها را بهعنوان بخشی از محتوای درسی، در چارچوب نفی مطلق رژیمهای نژادپرست و توتالیتر، ارائه میکند. این برنامه تکثر را تشویق کرده، بر ظرفیتهای بالقوه سودمند پناهندگان و مهاجران خارجی تأکید مینماید و از ادغام آنان در جامعه حمایت میکند. در مجموع، این رویکرد به ترویج فرهنگی سکولار و گشوده میانجامد. در این برنامه، مشاهیر یهودی بهعنوان چهرههایی لاینفک در روایت گسترده و جهانی آزادی و روشنگری معرفی میشوند. همچنین نمونههای تاریخی، از جمله ماجرای دریفوس و آزار و اذیت یهودیان در روسیه تزاری، مورد بررسی قرار گرفته است.
کتاب درسی تاریخ عمومی پایه نهم به سرکوب یهودیان توسط آلمان نازی پیش از جنگ جهانی دوم میپردازد و یهودیستیزی را بهعنوان سیاست خصومت علیه یهودیان معرفی میکند. نهادینه شدن یهودیستیزی در آلمان نازی بهعنوان «پدیدهای شیطانی» توصیف شده و محکومیت آن بهمثابه گامی مهم در نظام آموزشی آذربایجان قلمداد میشود. همچنین تصریح شده است که نسخه ۲۰۲۴ کتاب پایه نهم، مقایسهای مفید میان نازیسم آلمانی و فاشیسم ایتالیایی ارائه داده و برخلاف نسخه ۲۰۱۸، میان این دو تمایز قائل شده است. در همین کتاب، هولوکاست پس از تعریف بهعنوان یک نسلکشی و جنایت سیستماتیک رژیم نازی، با کشتار خوجالی در سال ۱۹۹۲ بهعنوان تراژدی ملی آذربایجان مقایسه میشود تا دانشآموزان در کشوری با اکثریت مسلمان، هولوکاست را بهعنوان یک تراژدی شناختهشده جهانی درونیسازی کرده و به پیامدهای نفرت و نسلکشی بیندیشند.
تقدیس چهرههای یهودی و کشورهای حامی آنها
برنامه درسی آذربایجان از رویکردی غیرمستقیم برای پرداختن به هولوکاست بهره میگیرد که مبتنی بر برجستهسازی دانشمندان یهودی گریخته از آلمان نازی و متعاقب آن، تصویرسازی مثبت از ایالات متحده، ترکیه و دیگر کشورهایی است که از آنان استقبال کردهاند. در سراسر برنامه درسی، آلبرت انیشتین بهعنوان الگویی برای دستاوردهای علمی و آزادی اندیشه معرفی میشود و دانشآموزان میآموزند که وی تابعیت ایالات متحده را دریافت کرده است. گزارش همچنین به بازتاب حمایت مصطفی کمال آتاتورک از یهودیان مهاجر و پذیرش آنان در ترکیه در کتابهای درسی آذربایجان اشاره میکند؛ امری که در مصادیق ارائهشده، تأثیر آن بر تغییر سبک معماری ترکیه نیز مورد توجه قرار گرفته است. علاوه بر این، به معرفی و تجلیل از زیگموند فروید و فرانتس کافکا در منابع درسی آذری تأکید شده است.
طرح سوگیرانه مناقشات اعراب و اسرائیل و اصلاحات در راستای محکومیت نهانی اعراب و حمایت از رژیم صهیونیستی
مسئله فلسطین و مناقشه میان اعراب و رژیم صهیونیستی در نسخههای جدید منابع آموزشی آذربایجان با رویکردی متفاوت مورد طرح و بررسی قرار گرفته است. بر اساس گزارش مؤسسه انگلیسی، این موضعگیری در چند محور جلوهگر شده که از جمله آنها میتوان به اصلاح و جایگزینی واژگان بهکاررفته درباره تجاوزات اسرائیل به سرزمین فلسطین و تأکید بر ضعفهای نظامی و مدیریتی اعراب در جنگها اشاره کرد. در گزارش آمده است:
«با بررسی کتابهای درسی از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴، شاهد تغییری تدریجی بهسوی ارائه تصویری مثبتتر از اسرائیل هستیم. نحوه طرح مناقشه اعراب و اسرائیل در کتابهای درسی آذربایجان در ویرایشهای اخیر دستخوش تغییرات قابل توجهی شده و به سمتی حرکت کرده است که تفاوتهای ظریفی را آشکار میسازد. کتابهای درسی پیشین، با اشاره به طرح تقسیم سازمان ملل در سال ۱۹۴۷، مشروعیت اسرائیل را به رسمیت میشناختند، اما روایتهای سوگیرانه را تداوم بخشیده، اسرائیل را بهعنوان متجاوز معرفی میکردند و در عین حال، نقش کشورهای عربی در آغاز درگیریها را نادیده میگرفتند. نسخههای ۲۰۲۴ بیانگر تغییری اساسی هستند که اینگونه محتواها را حذف کرده و بر آغاز درگیریها از سوی اعراب و رد طرح تقسیم ۱۹۴۷ توسط آنان تأکید میکنند. محتوای جدید موضعی بیطرفانهتر اتخاذ کرده و در آن، عباراتی مانند «اشغالشده توسط اسرائیل» با «تسخیرشده» جایگزین شده است و مطالب سوگیرانه درباره شهرکسازیهای اسرائیل و رهبری فلسطین حذف شدهاند. محتوای کنونی شامل بررسی تأثیر تروریسم فلسطینی بر جهان و نیز تلاشهای صلحطلبانه، همراه با تصاویری از توافق اسحاق رابین و یاسر عرفات در واشنگتن است که بازتابدهنده تصویری مطلوبتر از اسرائیل در برنامه آموزشی آذربایجان به شمار میرود. با این حال، ویرایشهای مختلف در این موضوع با یکدیگر تفاوتهایی دارند.»
در ویرایش ۲۰۲۴، محتوای درس بازنویسی شده و مناقشات اعراب و اسرائیل از منظری متفاوت مورد بررسی قرار گرفته است. در نسخه ۲۰۲۰، علت اصلی درگیریها، عدم پذیرش طرح تقسیم سازمان ملل در سال ۱۹۴۷ از سوی اعراب عنوان شده بود و نسخههای کنونی، ضمن اتخاذ همین رویکرد و بررسی نقطه آغاز تقابل نظامی کشورهای عربی با اسرائیل، از شکست آنها در تحقق اهداف سیاسی انتقاد کرده و این ناکامی را ناشی از فساد، فرودستی تکنولوژیکی، سوءمدیریت و همسویی جوامع عرب با اتحاد جماهیر شوروی در مقابله با ایالات متحده آمریکا میداند. همچنین بهطور تلویحی اشاره میشود که موفقیتهای نظامی و دیپلماتیک اسرائیل میتواند بهعنوان یک الگو تلقی شود و نه عاملی برای دشمنی. در این نسخه، فلسطینیها به تروریسم در غزه متهم شدهاند. اشاره ویژه به حوادث تروریستی بینالمللی بر این نکته تأکید دارد که تروریسم فلسطینی محدود به اسرائیل نبوده و در سطح جهانی نیز تأثیرات منفی برجای گذاشته است.
علاوه بر این، تکلیفی برای دانشآموزان افزوده شده است که بر اساس آن، موظفاند با تحقیق درباره جنایات یک سازمان تروریستی فعال در خاورمیانه، مقالهای تهیه کنند. گزارش در ادامه به متن کتاب تاریخ عمومی پایه نهم، ویرایش سال ۲۰۲۴ (صفحه ۱۲۷)، استناد میکند که در آن آمده است: «دلیل شکست کشورهای عربی، فساد در ارتش و مدیریت ضعیف بود. پس از آن، گروههای فلسطینی دست به اقدامات تروریستی بینالمللی زدند. در سال ۱۹۷۳، کشورهای عربی برای بازگرداندن مناطق از دسترفته، جنگ را دوباره آغاز کردند.»
بهرسمیتشناسی اسرائیل
بر اساس بررسیهای تحلیلی این گزارش، اسرائیل بهعنوان یک کشور یهودی در منابع درسی آذربایجان بهرسمیت شناخته شده و حتی برخی ویژگیها و برنامههای آن در حوزههای مختلف، از جمله کشاورزی، بهعنوان الگو معرفی شده است. بهعنوان نمونه، در کتاب جغرافیای پایه یازدهم (صفحه ۸۱)، در درس «خانوادههای زبانی»، اسرائیل بهعنوان یک کشور یهودی معرفی میشود. گنجاندن دستاوردهای کشاورزی اسرائیل در برنامه درسی جغرافیای پایه یازدهم در آذربایجان، که نوآوری و بهرهوری در مواجهه با چالشهای زیستمحیطی را برجسته میسازد، اسرائیل را بهعنوان الگویی برای دانشآموزان مطرح میکند. این متن، دستاوردهای چشمگیر کشاورزان اسرائیلی در غلبه بر شرایط بیابانی را به تصویر میکشد و بر بهرهوری بالای کشاورزی این کشور تأکید دارد.
این امر نشاندهنده رویکردی پیشرونده در برنامه درسی آذربایجان است که بیانگر آن است که چگونه آموزش میتواند بهعنوان ابزاری برای قدرت نرم عمل کرده و بر دیدگاههای دانشآموزان نسبت به همکاری بینالمللی، نوآوری و توسعه تأثیر بگذارد. برنامه درسی پیشین، اگرچه اسرائیل را بهعنوان یک کشور بهرسمیت میشناخت، اما مملو از تصاویر منفی از اسرائیل بهعنوان یک متجاوز بود. تغییرات ارائهشده در سال ۲۰۲۴ نقش مهمی در رفع این موارد ایفا کرده و ارجاعات به صهیونیسم بهعنوان یک رژیم نژادپرستانه را حذف کرده است.[1]
[1] magiran.com/p2922867
