اروپا-آمریکا, یادداشت

یادداشت | هوهانهاوانک: نبرد با کلیسا برای ساختن «ارمنستان جدید»

۱۴۰۴-۰۸-۱۶
۳:۱۲ ب٫ظ

تقابل بین دولت و کلیسا در ارمنستان که در چند سال اخیر به‌ویژه پس از جنگ قره باغ آغاز شده بود، طی ماه‌های اخیر به اوج خود رسیده است. در تازه‌ترین و شاید مهم‌ترین نقطه از این رویارویی، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، روز ۲۶ اکتبر در اقدامی تنش‌زا، با حضور در صومعه قرون وسطایی هوهانهاوانک در مراسم دعایی شرکت کرد که توسط استفان آساتریان اجرا می‌شد؛ کشیشی که تنها پنج روز قبل، توسط رهبری کلیسای حواری ارمنستان رسماً خلع‌لباس شده بود. این اقدام که کلیسای جامع اچمیادزین، یعنی مرکز معنوی روحانیت ارمنی، آن را نمایشی کفرآمیز و مخرب خواند، یک مانور سیاسی بی‌سابقه بود که رسماً جنگ پنهان دولت و کلیسا را به نبردی آشکار بر سر مشروعیت نهادی تبدیل کرد.

اهمیت این رویداد زمانی آشکار شد که پاشینیان در پیامی ویدئویی، این مراسم را آغاز عملی آزادسازی کلیسای مقدس اچمیادزین نامید.[1] این بیانیه، رویداد هوهانهاوانک را از یک انحراف مذهبی محلی، به فاز عملیاتی یک جنگ تمام‌عیار بدل کرد؛ جنگی که هدفش خنثی‌ کردن نفوذ قدرتمندترین نهاد ملی‌گرای ارمنستان، در بحبوحه یک چرخش مهم ژئوپلیتیکی به سمت غرب و در آستانه انتخابات حساس ۲۰۲۶ است. این اقدام نشان داد که پاشینیان تاکتیک خود را از جنگ کلامی به جنگ عملی و حمایت آشکار از یک ساختار کلیسایی موازی تغییر داده است.

تصرف هوهانهاوانک: حمایت آشکار دولت از آساتریان

این رویداد یک عملیات از پیش برنامه‌ریزی‌شده با حمایت همه‌جانبه دولت بود، امری که حضور پاشینیان در کنار وزرای دفاع، اقتصاد، بهداشت و نمایندگان حزب حاکم (قرارداد مدنی) در داخل صومعه، آن را کاملاً تأیید می‌کرد. جریان از آنجا آغاز شد که پس از خلع‌لباس شدن آساتریان در ۲۱ اکتبر، کلیسا به او دستور داد صومعه را ترک کند. او نه تنها سرپیچی کرد، بلکه طبق گزارش‌ها، قفل‌های صومعه را نیز تعویض نمود تا از ورود روحانیون منصوب اچمیادزین جلوگیری کند.[2]

کلیسای حواری، دولت را به قطع غیرقانونی دسترسی خود به صومعه متهم کرد و این رخداد را تصرف غیر قانونی صومعه با مشارکت مستقیم افسران دولتی توصیف کرد. هنگامی که نمایندگان قانونی کلیسا تلاش کردند وارد صومعه شوند، توسط هواداران آساتریان و در مقابل چشمان پلیس، از ورود منع شدند. وزارت کشور مدعی شد که پلیس برای جلوگیری از درگیری آنجا حضور یافته، اما این کم‌کاری هدفمند و غیرقانونی، عملاً حمایت همه‌جانبه از آساتریان بود. چرا که پلیس به جای حمایت از مالک قانونی یعنی کلیسا، مانع از ورود خود مالک شد.[3]

استفان آساتریان: از کشیش محلی تا مهره سیاسی دولت

سوالی که مطرح است این است که استفان آساتریان، مهره اصلی این بحران، چگونه از یک کشیش محلی به ابزار سیاسی در دست دولت تبدیل شد؟ دلایل رسمی خلع‌لباس او توسط کلیسا در ۲۱ اکتبر، نقض سوگندها، نافرمانی مستمر و حذف عمدی نام جاثلیق (گارگین دوم) از مراسم دعا اعلام شد.[4] اما ریشه این اقدام انضباطی، در یک معامله سیاسی بود. در سپتامبر ۲۰۲۵، آساتریان در تلویزیون ادعا کرد که در سال ۲۰۲۱ مقامات کلیسا او و دیگران را مجبور به شرکت در تظاهرات ضددولتی کرده‌اند. این ادعا، همان بهانه قانونی بود که دولت نیاز داشت. در ۱۵ اکتبر، نیروهای امنیتی بر اساس همین ادعا به مقر اسقف‌نشین آراگاتسوتن یورش برده و ۱۳ روحانی را دستگیر کردند. مهم‌ترین فرد دستگیر شده، اسقف مگرتیچ پروشیان، برادرزاده کاتولیکوس گارگین دوم بود.[5]

این زنجیره علت و معلولی، سناریوی روشنی را نشان می‌دهد: آساتریان افشاگری کرد؛ دولت از آن برای ضربه زدن به حلقه نزدیکان کاتولیکوس استفاده کرد؛ کلیسا در پاسخ، آساتریان را خلع‌لباس کرد؛ و در نهایت پاشینیان با حضور در مراسم او، پاداش این همکاری را داد و به نوعی به او حیثیت سیاسی بخشید.[6]

رویداد هوهانهاوانک، فاز عملیاتی جنگی بود که پاشینیان ماه‌ها پیش علیه شخص کاتولیکوس گارگین دوم آغاز کرده بود. این جنگ در سه جبهه دنبال می‌شود:

۱. پاشینیان به طور سیستماتیک برای مشروعیت‌زدایی شخصی از رهبر کلیسا تلاش کرده است. او مکرراً کاتولیکوس را با نام غیرروحانی‌اش (کتریج نرسیسیان) خطاب می‌کند. حمله محوری او، اتهام نقض (عهد تجرد) توسط گارگین دوم و ادعای داشتن فرزند است؛ اتهامی که رسانه‌های دولتی با انتشار عکس‌هایی به آن دامن زدند.[7] پاشینیان این جنگ را با لحنی تند در فیسبوک پیش برده و حتی کلیساها را «انباری» خوانده بود[8]. این حرکت، یک تقدس‌زدایی حساب‌شده از نهاد کلیسا است تا قدرت معنوی ۱۷۰۰ ساله آن را تضعیف کند.

۲. پاشینیان از اتهام شخصی خود به عنوان یک مقابله به مثل کانونی (مبتنی بر قوانین کلیسا) استفاده می‌کند. او اینطور استدلال می‌کند: کلیسا می‌گوید آساتریان خلع‌شده است، اما طبق همان قوانین، خودِ کتریج نرسیسیان (گارگین دوم) به دلیل شکستن عهد تجرد، خلع‌شده محسوب می‌شود. بنابراین، یک فرد خلع‌شده نمی‌تواند دیگری را خلع کند. پاشینیان با این تفسیر سیاسی، همزمان آساتریان را مشروع و گارگین دوم را نامشروع اعلام می‌کند.

۳. تصرف هوهانهاوانک یک پرونده آزمایشی یا سنگ محکی برای جنگ مالی بود. پاشینیان ادعا کرد که هوهانهاوانک در مالکیت دولت است. این ادعا بلافاصله توسط کلیسا به چالش کشیده شد، چرا که آن‌ها سند مالکیت قطعی صومعه را که بر اساس تصمیم خود دولت در سال ۲۰۰۵ صادر شده بود، ارائه کردند. با این حال، رئیس کمیته کاداستر دولت تأیید کرد که در حال بررسی تمام ۶۰۰ تا ۷۰۰ واحد ملکی کلیسا هستند.[9] پیام روشن بود: هوهانهاوانک اولین گام است و اگر کلیسا همسو نشود، موجودیت مالی آن تهدید خواهد شد.

ارزیابی موفقیت: شکست مردمی، موفقیت ساختاری

واکنش‌ها به این اقدام، شکاف عمیق جامعه ارمنستان را نشان می‌دهد. کلیسا این اقدام را محکوم کرد و تاکید کرد که از تمام ابزارهای قانونی برای بازپس‌گیری صومعه استفاده خواهد کرد. مخالفان سیاسی پاشینیان، این رویداد را یک شکست بزرگ خواندند و با بیان این که پاشینیان، که در سال ۲۰۱۸ با قدرت توده‌ها به خیابان آمد، اکنون برای پر کردن یک صومعه کوچک، مجبور به استفاده از اهرم‌های اداری و آوردن کارمندان دولت با اتوبوس شده است[10]. حضور چند صد نفری دولت، در قیاس با ده‌ها هزار نفری که جنبش کلیسایی «تاووش برای میهن» به رهبری اسقف گالستانیان در مه ۲۰۲۴ به خیابان آورد، نشان داد که فراخوان پاشینیان برای آزادسازی کلیسا با استقبال عمومی مواجه نشده است.

در مقابل، پایگاه حامیان پاشینیان در شبکه‌های اجتماعی، از این رویارویی استقبال کردند. در میان این بخش از جامعه، این تصور غالب وجود دارد که رهبری کلیسا فاسد بوده و به رژیم‌های سابق وابستگی دارد. برای مثال، اتهامات نخست‌وزیر علیه کاتولیکوس، مانند داشتن فرزند، از سوی این گروه نه به عنوان یک افترا، بلکه به عنوان واقعیتی پنهان‌ تلقی می‌شود که بسیاری آن را تأیید می‌کنند. از منظر این گروه، اقدام پاشینیان نه حمله‌ای به نهاد کلیسا، بلکه گامی ضروری برای اصلاحات و پاسخگویی و آزادسازی آن از دست روحانیت الیگارشیک بود.

اما ارزیابی موفقیت پاشینیان به اهداف او بستگی دارد. اگر هدف، بسیج مردمی بود، او شکست خورد. اما اگر هدف، فلج کردن ساختاری یک رقیب قدرتمند سیاسی بود، او بسیار موفق عمل کرد. پاشینیان با موفقیت نشان داد که دولت می‌تواند با استفاده ابزاری از پلیس، کنترل فیزیکی یک صومعه را از مالک قانونی آن خارج کند. او کلیسا را مجبور کرد از موضع تهاجمی سیاسی به موضع تدافعی حقوقی برای بازپس‌گیری اموالش عقب‌نشینی کند. او همچنین گفتمان عمومی را از سیاست خارجی خود که ریشه اصلی درگیری بود به سمت فساد ادعایی جاثلیق منحرف کرد و با حمایت از آساتریان، رسماً از یک انشقاق در کلیسا حمایت نمود.

نتیجه‌گیری

درگیری پاشینیان و کلیسا، فراتر از یک اختلاف داخلی، نماد یک مبارزه ایدئولوژیک بزرگتر بر سر آینده ارمنستان است. این بحران، دو چشم‌انداز متضاد را آشکار می‌کند:

۱.چشم‌انداز کلیسا: این نهاد، نماینده هویت سنتی، ملی‌گرا و حافظه تاریخی ارمنستان است. کلیسا منتقد اصلی سیاست‌های پاشینیان در تسلیم یک‌جانبه سرزمین‌ها و عادی‌سازی روابط با آذربایجان و ترکیه است. کلیسا به طور سنتی روابط نزدیکی با روسیه و دیاسپورای قدرتمند ارمنی در سطح جهان دارد.

۲. چشم‌انداز پاشینیان: دولت او به دنبال بازتعریف ارمنستان بر اساس مدلی موسوم به (ارمنستان واقعی) است؛ یک دولت-ملت سکولار، مدرن و در حال اجرای یک چرخش ژئوپلیتیک از روسیه به سمت غرب.

از این منظر، کلیسای حواری ارمنی بزرگترین مانع داخلی در برابر دستور کار سیاست خارجی پاشینیان است. برای اینکه پاشینیان بتواند صلح با همسایگان را نهایی کند، باید قدرتمندترین صدای مخالف داخلی را ساکت کند. سرکوب جنبش «تاووش برای میهن» در سال ۲۰۲۴ و حمله مستقیم به رهبری کلیسا و دستگیری روحانیون ارمنی در سال ۲۰۲۵، حرکت در راستای این هدف می‌باشد.

حادثه هوهانهاوانک قماری پرمخاطره بود. پاشینیان با حمله به کلیسا، در حال تضعیف نهادی است که قرن‌ها هویت ارمنی را در غیاب دولت حفظ کرده و قدرت نرم اصلی ارمنستان در میان ارامنه جهان محسوب می‌شود. او در آسیب‌پذیرترین لحظه تاریخی ارمنستان، بر سر «وحدت ملی» قمار می‌کند تا راه را برای چشم‌انداز سکولار و غرب‌گرای خود هموار سازد.