در بیستم نوامبر، پاتریارک کیریل، اسقف اعظم مسکو، وارد هشتادسالگی میشود. در فرهنگ دیوانسالاری کلیسای روسیه، چنین مناسبتهایی هرگز در سکوت و سادگی برگزار نمیشود. این سالروز با پیامهای تبریک، اعطای نشانهای افتخار و پذیراییهای رسمی همراه خواهد بود.
جنگ مجمع اسقفان را تعطیل کرد. واپسین مجمع اسقفان کلیسای ارتدکس روسیه در پایان نوامبر ۲۰۱۷، یعنی چند روز پس از هفتاد و یکمین سالروز میلاد کیریل، در مسکو تشکیل جلسه داد. اساسنامه خود کلیسا تصریح دارد که این شورا باید دستکم هر چهار سال یکبار تشکیل شود. نشست بعدی برای نوامبر ۲۰۲۱ برنامهریزی شده بود که ابتدا به سبب همهگیری کرونا به تعویق افتاد، سپس در بهار ۲۰۲۲ به بهانه «شرایط بینالمللی» بار دیگر به تعویق افتاد و از آن زمان تاکنون هرگز تشکیل نشده است. بخشی از این دشواری، ریشه در محاسبات عددی دارد: طبق اساسنامه، به حد نصاب رسیدن مجمع نیازمند حضور دستکم دو سوم اعضا، یعنی اسقفان اسقفنشین و اسقفان کمکی است. مسکو همچنان اسقفهای کلیسای اوکراین را در شمار این اعضا محاسبه میکند، اما آنان هرگز در نشست حاضر نخواهند شد؛ همانگونه که بسیاری از اسقفهای کلیسای خارج از کشور، از جمله اسقفهای «کلیسای ارتدکس روسیه در خارج از کشور»، از حضور سر باز خواهند زد. با این حال، نه سال دوری از تشکیل مجمع، گویای شیوه نوینی از اعمال قدرت در ساختار کلیسای روسیه است؛ نظامی که صبغهای آشکارا اقتدارگرایانه یافته است: پاتریارک امور را از طریق سینودی تحت ریاست مستقیم خویش اداره میکند، در حالی که تنها نهادی که صلاحیت نظارت و پاسخخواهی از او را داشت، سالهاست به حاشیه رفته است.
تنها شش هفته تا این جشنها باقی مانده است. چنانچه مسکو در پی تدارک رویدادی گسترده با حضور میهمانان خارجی باشد، مقدمات اصلی بیتردید تاکنون چیده شده است. با این حال، تا زمان نگارش این نوشتار، حتی یک رهبر مذهبی خارجی نیز حضور خود را رسماً اعلام نکرده و بعید است فهرست میهمانان تا واپسین لحظات علنی شود. از این رو، آنچه در ادامه میآید نه بر پایه اطلاعات پشتپرده، بلکه برآوردی تحلیلی از شخصیتهایی است که احتمال حضورشان میرود و چرایی این امر را بررسی میکند.
سالروز میلاد به مثابه ابزار سیاست خارجی
مختصات سیاسی در حال دگرگونی است. انزوایی که مسکو از آغاز جنگ تجربه کرده بود، به آرامی در حال فروکش کردن است. در ۲۳ سپتامبر، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، اعلام کرد که رئیسجمهور ترامپ از ولادیمیر پوتین برای شرکت در نشست سران گروه بیست در میامی برای ماه دسامبر دعوت به عمل آورده است؛ دعوتی که کرملین پاسخ داد هنوز تصمیمی درباره آن اتخاذ نکرده است. سه روز پس از آن، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، سرگئی لاوروف با یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان دیدار کرد؛ نشستی که نخستین گفتوگوی وزرای خارجه دو کشور پس از تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ به شمار میرفت.
هیچیک از این تحولات به معنای خروج کامل روسیه از انزوا نیست؛ در خوشبینانهترین حالت، دیدار لاوروف و وادفول نشان داد که مجاری دیپلماتیک با وجود اختلافات عمیق همچنان باز است. با این حال، این قبیل سیگنالها زمینه را برای فعالتر شدن تعاملات کلیسایی نیز هموار میسازد. از سوی دیگر، هر سلسلهمراتبدار ارتدکسی که در نوامبر راهی مسکو شود، چه بخواهد و چه نخواهد پیامی سیاسی مخابره خواهد کرد. کیریل تهاجم به اوکراین را به عنوان نبردی برای پاسداری از «روسیه مقدس» توجیه کرده است؛ او شخصاً در فهرست تحریمهای بریتانیا، کانادا، استرالیا، اوکراین و جمهوری چک قرار دارد و کشورهای لیتوانی و استونی نیز ورودش را ممنوع کردهاند، هرچند اتحادیه اروپا هیچگاه در تصویب تحریمی همهجانبه علیه وی موفق نبوده است.
پیادهنظام مسکو در آمریکا: کلیسای ارتدکس در خارج از کشور و کلیسای ارتدکس در آمریکا
دو کلیسا چنان محکم در مدار پاتریارکنشین مسکو قرار دارند که شرکت هیئتهای آنها در این جشن تقریباً قطعی به نظر میرسد؛ یگانه ابهام، سطح سرپرستی این هیئتهاست.
از زمان امضای «سند اتحاد رسمی در سال ۲۰۰۷»، «کلیسای ارتدکس روسیه در خارج از کشور» به بخشی خودمختار از بدنه پاتریارکنشین مسکو تبدیل شده است. اسقف اعظم نیکلاس (اولهوفسکی)، رهبر عالی این جریان، مدتهاست به مسکو سفر نکرده، اگرچه معتمد و دستیار نزدیک وی، کشیش ارشد الکساندر آنچوتین، به صورت مستمر عازم روسیه میشود. این کلیسا هیچگاه تهاجم روسیه به اوکراین را محکوم نکرده و رفتاری توأم با احتیاط شدید در پیش گرفته است؛ رویکردی که همزمان با ترددهای پیاپی دیپلماتهای روس مقیم واشینگتن و نیویورک به کلیساهای آن همراه بوده است. این احتمال وجود دارد که اسقف اعظم نیکلاس شخصاً ریاست هیئت اعزامی را بر عهده گیرد. بیتردید برای اسقفی مقیم ایالات متحده، چنین سفری از حساسیت سیاسی فوقالعادهای برخوردار است؛ اما بهانه سالروز تولد، پوشش مناسبی فراهم میآورد تا ماهیت سفر، امری کلیسایی و فردی قلمداد شود. خودداری از حضور نیز پیامی معنادار تلقی خواهد شد و ساختار سنتی این کلیسا تمایلی به رفتارهای تقابلیِ نمادین ندارد.
«کلیسای ارتدکس در آمریکا» دومین نهادی است که احتمال حضورش میرود. مسکو در سال ۱۹۷۰ به این کلیسا خودمختاری کامل اعطا کرد؛ تصمیمی که البته از سوی تمام حوزههای ارتدکس به رسمیت شناخته نشده است. اسقف اعظم تیخون (مولارد)، تا جایی که به یاد میآید، از سال ۲۰۱۹ سفری به مسکو نداشته است. با این حال، این تشکل همچنان کلیسای نمایندگی خود را در مسکو حفظ کرده و نماینده رسمی آن در پاتریارکنشین، کشیش ارشد دانیل آندریوک، در ۵ مارس ۲۰۲۳ (یکشنبه پیروزی ارتدکسی)، نشان درجه سه سنت دانیل مسکو را مستقیماً از دست کیریل دریافت نمود؛ رویدادی که به سختی میتوان آن را جز به عنوان قدردانی تفسیر کرد. این کلیسا نیز هیچگاه مستقیماً تهاجم روسیه را محکوم نکرده و همواره به صدور بیانیههایی با عبارات کلی بسنده کرده است. دفتر مرکزی آن همچنین مانع طرح نامه سرگشادهای شد که در حمایت از روحانیون ضدجنگِ تحت تعقیب در روسیه تدوین شده بود؛ نامهای که به شورای سراسری سال ۲۰۲۵ آن کلیسا ارائه شد و بیش از سیصد کشیش و مؤمن امضایش کرده بودند. در محاسبات مسکو، تیخون همواره شریکی کارآمد بوده است؛ اگر موضعگیریهای محتاطانه پیشین نشانی عالی برایشان به همراه داشته، زیارتی حضوری نیز پاداشی درخور خواهد داشت.
اوکراین: غایب و در عین حال حاضر
از قلمرو رسمی اوکراین، هیچ شخصیتی راهی مسکو نخواهد شد. کلیسای ارتدکس اوکراین، که مسکو هنوز آن را بخشی از ساختار خویش میشمارد، در مه ۲۰۲۲ استقلال کامل خود را از مسکو اعلام کرد و در سال ۲۰۲۴ نیز قانونی در پارلمان اوکراین به تصویب رسید که فعالیت نهادهای وابسته به کلیسای ارتدکس روسیه را ممنوع میسازد. در مقابل، از مناطق تحت تصرف، حضور همه یا تقریباً تمامی اسقفها در مسکو قابل پیشبینی است. پاتریارکنشین مسکو از سال ۲۰۲۲ اسقفنشینهای شبهجزیره کریمه و مناطق در شرق و جنوب اوکراین را تحت مدیریت مستقیم خود درآورده است؛ از این رو، حضور اسقفهای این مناطق در جشن، تثبیت عینی ادعای سرزمینی مسکو بر این اراضی در پیشگاه کلیسای جامع خواهد بود.
متحدان مسکو: صوفیه و بلگراد
دستکم دو پاتریارک از دیگر کلیساهای جهان ارتدکس ممکن است برای حضور در این مراسم راهی مسکو شوند.
نخستین چهره، پاتریارک دانیل، رهبر کلیسای بلغارستان است که در سال ۲۰۲۴ برگزیده شد و علاقه مندی خود به مسکو را پنهان نمیدارد. در تابستان گذشته، نام پاتریارک کیریل در پیشنویس بیست و یکمین بسته تحریمی اتحادیه اروپا علیه روسیه گنجانده شد. با توجه به اینکه تصویب تحریمهای این اتحادیه نیازمند اتفاق آرای هر ۲۷ عضو است، هر دولتی توان آن را دارد تا نامی را از فهرست خارج سازد؛ چنانکه مجارستان در سال ۲۰۲۲ برای کیریل چنین کرد. این بار بلغارستان پا به میدان گذاشت: رومن رادف، نخستوزیر این کشور، علناً اعلام کرد صوفیه با این بند مخالف است و نام کیریل پیش از نهایی شدن بیانیه حذف گردید.
تماسی از مسکو، رایزنی در صوفیه و تهدید به وتو در بروکسل؛ بر پایه منابع مطلع در بلغارستان، پاتریارک دانیل نقشی محوری در این ماجرا ایفا کرد. گفته میشود کیریل شخصاً طی تماسی تلفنی خواهان ورود او شد؛ دانیل این تقاضا را با رادف در میان گذاشت و دولت صوفیه پرونده را پیگیری کرد. این روایت رسماً تایید نشد، اما دولت با استناد به مشورتهای خویش با پاتریارک، این تصمیم را توجیه کرد. فلذا حضور دانیل کاملاً محتمل است و در صورت سفر، مسکو از وی به عنوان میهمانی گرانقدر و دیرین استقبال خواهد کرد.
میهمان احتمالی دوم، پاتریارک پورفیریه، رهبر کلیسای صربستان است. او پیش از این در کوران جنگ به مسکو سفر کرده و در آوریل ۲۰۲۵ در کرملین، نه تنها با کیریل بلکه با ولادیمیر پوتین نیز دیدار داشت. علقه صربستان به روسیه ریشهدار است و پیوندهای حوزه انرژی دو کشور در میانه جنگ و تحریمهای غرب پایدار مانده است. شرکت نفتی نیس (NIS) که در بخش اعظم دوران جنگ تحت تملک عمده گازپروم نفت روسیه بوده، حدود هشتاد درصد سوخت صربستان را تأمین میکند و بلگراد همچنان خریدار گاز مسکو است. حضور رهبر کلیسای صربستان مجالی فراهم میآورد تا بلگراد نزدیکی خود به مسکو را به نمایش بگذارد، بیآنکه دولت ناچار به اتخاذ تعهدی سیاسی باشد. دلیلی ندارد که این معادله در نوامبر تغییر کند.
اورشلیم، انطاکیه و گرجستان
احتمال سفر سه پاتریارک دیگر نیز وجود دارد: تئوفیلوس سوم پاتریارک اورشلیم، یوحنای دهم پاتریارک انطاکیه، و شیُو سوم پاتریارک گرجستان. در این میان، جایگاه اورشلیم و انطاکیه از همه خطیرتر است؛ این دو از جمله پاتریارکنشینهای کهن دنیای باستان به شمار میروند و کیریل برای تقویت اعتبار مذهبی خویش به حضورشان نیازمند است. از میان کرسیهای بزرگ کلیسای اولیه، مسکو روابط خود را با قسطنطنیه و اسکندریه قطع کرده است؛ بنابراین انطاکیه و اورشلیم تنها حوزههای تاریخی کهنی هستند که مسکو میتواند حضورشان را به عنوان برگ برنده به رخ بکشد.
انتظار میرود تئوفیلوس سوم این دعوت را بپذیرد، هرچند او سابقه تغییر تصمیمات در واپسین دقایق و اعزام دو اسقف اعظم به جای خود را دارد. حضور او این بار بار سیاسی سنگینتری به همراه خواهد داشت؛ وی در ژوئن در کاخ سفید پذیرفته شد و گزارشها حاکی از توافق پرزیدنت ترامپ با ایفای نقش میانجیگرانه او میان روسیه و اوکراین بود. سرویس خبری ادیان گزارش داده بود که او در اواخر همان ماه «در آستانه دیدار» با پوتین در مسکو قرار داشته است، هرچند گزارشی از وقوع آن منتشر نشد. در اواخر اوت، تئوفیلوس در گفتوگو با رسانهها صرفاً یادآور شد: «ما در تلاشیم با هر دو رئیسجمهور، پوتین و زلنسکی، دیدار کنیم.» این فرض مطرح است که آن سفر صرفاً به تعویق افتاده باشد: مسکو در نوامبر به جای ژوئن، همراه با دیداری با پوتین. حضور چهرهای مذهبی که واشینگتن او را به عنوان پیامآور صلح معرفی کرده در کنار کیریل در روز میلادش، دستاوردی ارزشمند برای دستگاه دیپلماسی مسکو خواهد بود.
یوحنای دهم، پاتریارک انطاکیه، از آغاز با اعطای استقلال به کلیسای ارتدکس اوکراین بدون اجماع جهان ارتدکس مخالفت ورزید و خواهان راهکاری فراگیر در کل این حوزه شد. روابط با مسکو برای انطاکیه به سبب اوضاع خطیر مسیحیان سوریه نیز حیاتی است؛ جوامعی که در سالهای اخیر با ناامنی و تهدید روبرو بودهاند و رهبران کلیسا بارها این خشونتها را محکوم کردهاند. مسکو شریکی خارجی و کارآمد برای انطاکیه باقی مانده و سفر یوحنای دهم پیامآور همبستگی کلیسایی و زنده نگه داشتن این شاهراه ارتباطی خواهد بود.
پیچیدهترین وضعیت به گرجستان تعلق دارد. شیو سوم در ماه مه به مقام جاثلیق-پاتریارک کلیسای ارتدکس گرجستان رسید. در ۲۸ سپتامبر، هیئتی از پاتریارکنشین مسکو به ریاست متروپولیتن آنتونی (سوریک)، رئیس اداره روابط خارجی کلیسا، وارد گرجستان شد. در این سفر، کشیش ارشد نیکولای بالاشوف، مشاور پاتریارک کیریل که دیگر سمتی در آن اداره ندارد، وی را همراهی میکرد. شیو سوم در ۳۰ سپتامبر این هیئت را به حضور پذیرفت. بر اساس گزارشهای رسمی، میهمانان پیام تبریک کیریل را ابلاغ کرده و پیرامون مناسبات دو کلیسا و «اوضاع مناطق دستخوش منازعه»،به معنای آبخازیا و اوستیای جنوبی که از جنگ ۲۰۰۸ تحت اشغال روسیه درآمدهاند،به گفتوگو نشستند. اما موضوع بنیادین چه بسا تعیین سطح مشارکت گرجستان در جشنهای مسکو و امتیازات متقابلی بوده که مسکو عرضه خواهد کرد. آیا مسکو چیزی برای معامله در چنته دارد؟ شاید مذاکرات با دشواری همراه بوده که حضور یکی از مشاوران ویژه کیریل برای تقویت هیئت ضرورت یافته است.
دیگر شاخههای جهان مسیحیت
گرجستان یگانه مقصد سفرهای ماههای اخیر متروپولیتن آنتونی نبوده است. او در ژوئن به دعوت سینود مقدس کلیسای ارتدکس توحیدی اتیوپی راهی آن کشور شد و با پاتریارک آبونا ماتیاس دیدار کرد. در ۱۵ سپتامبر نیز در ژنو با کشیش جری پیلای، دبیرکل شورای جهانی کلیساها به گفتوگو نشست. تمایل شورای جهانی کلیساها به کلیسای ارتدکس روسیه همانقدر که آشکار است، غریب و توجیهناپذیر مینماید. این نهاد از سال ۲۰۲۲ تمام مطالبات برای تعلیق عضویت کلیسای روسیه را رد کرده و بر «گفتوگو» با پاتریارکی که جنگ را تقدیس میکند اصرار ورزیده است. محتمل است در هر دو سفر، دعوتنامههایی برای حضور در مسکو به پاتریارک ماتیاس و هیئتی از شورای جهانی کلیساها ارائه شده باشد. در این صورت، ممکن است نمایندگان هر دو نهاد در ماه نوامبر در مسکو ظاهر شوند.
رهبران سه حوزه کلیسایی از ارتدکس مشرقی،کلیسای قبطی، کلیسای سریانی انطاکیه و کلیسای سریانی مالانکاره هند،نیز از میهمانان محتمل این مراسم هستند.
کلیسای حواری ارمنی پروندهای جداگانه است. جاثلیق کارکین دوم چنانچه امکان خروج از ارمنستان را مییافت، به احتمال بسیار راهی این سفر میشد. از سال ۲۰۲۵، نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان که کشور را از مدار مسکو خارج ساخته، در رویارویی علنی با رهبری کلیسا به سر میبرد و خواهان کنارهگیری جاثلیق شده است. در فوریه ۲۰۲۶، کارکین متهم شد که از دستور دادگاه مبنی بر بازگرداندن اسقفی که به سبب همسویی با دولت عزل شده بود سرپیچی کرده و به دنبال آن ممنوعالخروج شد. دادگاه این حکم را در آوریل لغو کرد، اما مدتی بعد ممنوعیت مجدداً برقرار گردید و اکنون جاثلیق همراه با شش اسقف دیگر در حال محاکمه هستند. از این رو، حضور او در مسکو بیش از آنکه به کیریل وابسته باشد، در گرو اراده پاشینیان است.
معمای اصلی، شیوه حضور واتیکان است. چهرهای که مسکو کمترین تمایلی به دیدارش دارد، کاردینال کورت کخ، رئیس نهاد ترویج وحدت مسیحیان است. کخ در سال ۲۰۲۲ تلاشهای کیریل برای توجیه مذهبی جنگ را «بدعت» نامید و مناسباتش با متروپولیتن آنتونی رو به تیرگی نهاد. اینکه آیا پاپ لئو چهاردهم، نخستین پاپ آمریکایی تاریخ، فرستادهای ارشد به این مراسم گسیل خواهد داشت یا نه، و آن فرد چه جایگاهی خواهد داشت، گویای بخش عمدهای از موضع راهبردی واتیکان در برابر مسکو خواهد بود.
ترکیب حاضران چه پیامی خواهد داشت؟
باید یادآور شد که تمامی این گزارهها در چارچوب یک برآورد تحلیلی قرار دارد؛ تا به امروز هیچ رهبر مذهبی حضورش را علناً تأیید نکرده است. برخی چهرههای یادشده چه بسا نمایندگانی اعزام کنند؛ شماری دیگر به دلایل عملی یا تحت فشارهای سیاسی و امنیتی دولتهای خویش از سفر چشمپوشی خواهند کرد.
حتی اگر همه این شخصیتها در مسکو گرد هم آیند، این گردهمایی تصویری روشن از گسست و تشتت در جهان ارتدکس به دست خواهد داد. بسیاری از کلیساهای ارتدکس حاضر به حفظ روابط صمیمانه با مسکو نیستند، چه رسد به اینکه در تجلیل از شخص پاتریارک کیریل پای پیش نهند. قسطنطنیه، اسکندریه و کلیساهای یونان و قبرس با قاطعیت غایب خواهند بود.
این مناسبت همچنین محکی جدی برای مهارت دیپلماتهای کلیسای مسکو، بهویژه متروپولیتن آنتونی، خواهد بود. او تا کنون دلایلی برای رضایت از روندهای پیشرو داشته است. در آینده روشن خواهد شد چه امتیازات یا پاداشهایی در انتظار مسافران مسکو است؛ اما در پایان، فهرست کسانی که از آمدن خودداری میکنند، پیامی بهمراتب رساتر از نام حاضران در جشن به همراه خواهد داشت.[1]
[1] https://publicorthodoxy.org/2026/10/09/patriarch-kirill-at-eighty











