نهاد «رابطة العالم الاسلامی» به عنوان یکی از بازوهای اصلی دیپلماسی عمومی و ابزار اعمال قدرت نرم عربستان سعودی، در هفتههای اخیر تحرکات فشرده و هدفمندی را در سطح بینالمللی انجام داده است. از محورهای اصلی فعالیتهای اخیر این اتحادیه، تمرکز بر جوامع غربی و تلاش برای تغییر تصویر ذهنی نخبگان اروپا از نهادهای مذهبی سعودی است. العیسی در سفر اخیر خود به لندن، با رهبران مذهبی اسلامی و فعالان اقتصادی بریتانیا دیدار کرد. محور این گفتگوها، تبیین «موضع تمدنی اسلام» در کشورهای غیرمسلمان و مقابله با ایدئولوژیهای افراطی بود.
حضور وی در مرکز مطالعات اسلامی آکسفورد و سخنرانی در جمع کارشناسان ارشد این مرکز، با تاکید بر مفهوم «صلح پیشگیرانه» صورت گرفت. این کلیدواژه، نشاندهنده تغییر ادبیات ریاض به سمت مفاهیم آکادمیک و حقوقی مدرن است. هدف نهفته در این تحرکات، فاصلهگذاری رسمی حاکمیت سعودی از شبکههای سلفی-تکفیری گذشته و ارائه چهرهای از یک اسلام دولتی و کنترلشده است که میتواند به عنوان شریکی قابلاعتماد برای نهادهای امنیتی و مدنی غرب در راستای مهار رادیکالیسم عمل کند.
نهادسازی مدنی و هژمونی فکری در حوزه آسهآن
بخش عمدهای از دیپلماسی مذهبی این نهاد در ماه گذشته، معطوف به منطقه استراتژیک جنوب شرق آسیا و بازیگرانی چون مالزی و اندونزی بوده است. این منطقه به دلیل بافت جمعیتی متراکم اسلامی و ظرفیتهای نهادهای مدنی، همواره نقطه ثقل رقابتهای ژئوپلیتیک مذهبی بوده است.
در اواخر ماه مه ۲۰۲۶، العیسی در مکه میزبان «احمد مزانی»، رئیس مجلس شورای مردمی اندونزی و هیئتی از رهبران نهادهای قدرتمندی چون «نهضت العلماء» و «محمدیه» بود. این دیدار در راستای تحکیم چارچوبهای اقدام مشترک اسلامی و تثبیت مرجعیت «رابطة العالم الاسلامی» در میان نهادهای ریشهدار اندونزی ارزیابی میشود.
به موازات آن، در نیمه ژوئن ۲۰۲۶، حضور العیسی در کوالالامپور مالزی با افتتاح چهارمین اجلاس «شورای علمای آسه.آن» همراه بود. حضور مقامات ارشد دولتی مالزی (از جمله معاون نخستوزیر و وزیر امور مذهبی) در این اجلاس، نشان از سطح بالای نفوذ نهادی ریاض در ساختارهای سیاسی این کشور دارد. راهاندازی «پروژه آموزش زبان عربی برای حافظان قرآن آ.سه.آن» و اعطای گواهینامههای معتبر از سوی مرکز جهانی تلاوت قرآن وابسته به این اتحادیه، گامی روشن در جهت شبکهسازی نخبگانی و ایجاد وابستگی ساختاری در میان روحانیون و فعالان مذهبی این منطقه به مرکزیت مکه است.
برخورد محافظهکارانه با عصر هوش مصنوعی
یکی از جالبتوجهترین بخشهای عملکرد این نهاد در ماه گذشته، ورود به مباحث پیچیده تلاقی علم، تکنولوژی و دین است. برگزاری همایش بینالمللی «ایمان در پرتو علم و شواهد معاصر» در مالزی و رونمایی از مجله «اعجاز علمی در قرآن و سنت» به چهار زبان، تلاشی برای پاسخگویی به بحرانهای معرفتی نسل جدید است.
در همین راستا، دیدار العیسی با رهبران جوان آ.سه.آن و تمرکز بحث بر «چالشهای اخلاقی هوش مصنوعی»، نشاندهنده ارتقای سطح تحلیل این نهاد از تهدیدات نوین است. تاکید دبیرکل این اتحادیه بر مسائلی نظیر «فقدان شفافیت در الگوریتمها»، «سوگیری دادهها»، «نقض حریم خصوصی» و «تولید محتوای جعلی»، ادبیاتی فراتر از کارکردهای سنتی یک نهاد تبلیغی است. ریاض به خوبی درک کرده است که تسلط بر جریانهای آیندهنگرانه و ابزارهای هوش مصنوعی مولد، نیازمند معماری هنجاری خاصی است تا بتواند همگرایی نسل جوان با نهاد دینِ تحت نظارت دولت را حفظ کند.
همنوایی با دیپلماسی رسمی ریاض
در حوزه تحولات میدانی و امنیتی خاورمیانه، مواضع «رابطة العالم الاسلامی» کاملاً به عنوان پژواک سیاست خارجه و رویکردهای امنیتی دولت عربستان عمل کرده است. این نهاد در ماه گذشته طی چندین بیانیه، به مهمترین پروندههای باز منطقه واکنش نشان داد:
پرونده فلسطین و لبنان: همگام با تشدید تنشها، این نهاد تجاوز نظامی اسرائیل به حاکمیت ملی لبنان (با تاکید بر قطعنامههای بینالمللی و توافق طائف) و همچنین یورشهای مستمر شهرکنشینان افراطی در کرانه باختری (مشخصاً مساجد جلجولیه و الفاروق رامالله) و برافراشتن پرچم در باحات مسجدالاقصی را به شدت محکوم کرد. این مواضع تلاش برای حفظ جایگاه عربستان به عنوان حامی حقوق مشروع فلسطینیان (از جمله راهکار دو دولتی)، در راستای تقابل با هژمونی رژیم صهیونیستی در افکار عمومی جهان اسلام اتخاذ شده است.
حمایت از توافق آتشبس ایران و آمریکا): در بیانیهای در ۱۵ ژوئن، این اتحادیه از توافق آتشبس موقت میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده استقبال کرد. تقدیر ویژه این نهاد از تلاشهای میانجیگرانه پاکستان، قطر و پادشاهی سعودی، نشاندهنده تمایل ریاض به کاهش تنشهای ساختاری در جنوب و غرب آسیاست. استقبال یک نهاد سنتاً وهابی از توافقی که یک سوی آن ایران است، بازتابی از چرخش استراتژیک عربستان به سوی توسعه اقتصادی و پرهیز از درگیریهای مستقیم مذهبی-ژئوپلیتیکی است.همبستگی با شورای همکاری خلیج فارس: بیانیه ۶ ژوئن در محکومیت تحرکات ضدامنیتی در بحرین و کویت، بار دیگر کارکرد این نهاد را در قالب یک چتر حمایتی ایدئولوژیک برای متحدان منطقهای ریاض و حفظ ثبات ساختارهای سیاسی حاکم در حاشیه خلیج فارس تثبیت کرد.[1]
[1] una-oic.org/en/tag/Islamic-world-Union
