سال گذشته این فرصت را داشتم که ماه رمضان را در انگلیس بگذرانم. آنچه در آنجا مرا تحت تأثیر قرار داد، وجود فضای اختصاصی و مناسب برای زنان در تقریباً تمام مساجد بود؛ به طوری که تعداد زیادی از زنان برای نماز و تراویح به مساجد میآمدند. این صحنه نه تنها امیدوارکننده بود، بلکه نشاندهنده یک توازن اجتماعی بود که جای خالی آن در پاکستان به شدت احساس میشود.
در رمضان امسال، این سؤال مدام در ذهنم میچرخید که وضعیت و کیفیت امکانات مساجد پاکستان برای نمازگزاران زن چگونه است؟
برای یافتن پاسخ، به مساجد اطرافم رفتم.
فقدان امکانات اولیه و مسیرهای نامناسب
پس از بررسی چندین مسجد در نزدیکی خانه ام، متوجه شدم که در بسیاری از آنها اصلاً هیچ فضایی برای زنان در نظر گرفته نشده است. بالاخره در فاصلهای دورتر، مسجدی را یافتم که میگفتند طبقه بالای آن مخصوص بانوان است. اگرچه چند زن در حال نماز بودند، اما این فضا بسیار محدود و دسترسی به آن دشوار بود.
در برخی مساجد دیگر، تنها یک اتاق بسیار کوچک به زنان اختصاص یافته بود که نه امکانات مناسبی داشت و نه نظافت در آن رعایت میشد. حتی ورودی این فضاها اغلب نامناسب و کثیف بود. همچنین، از آنجایی که محل نماز زنان معمولاً در طبقه اول (بالای همکف) قرار دارد و فقط پله دارد، ورود برای زنان سالمند تقریباً غیرممکن است.
جایگزین های خانگی به جای سیستم سازمان یافته
در کشوری مثل پاکستان که ۹۵ درصد جمعیت آن مسلمان هستند، نبود جایگاه برای زنان در مساجد یک واقعیت حیرتانگیز است. به دلیل همین کمبود، زنان به ناچار خودشان دست به کار شدهاند؛ در بسیاری از محلهها، زنان برای نماز در یک خانه خاص جمع میشوند. اما اینها اقداماتی شخصی است، نه یک تسهیلات نهادینه شده و منظم.
خانمی در اسلامآباد به من گفت: «برای رسیدن به مسجدی که جای بانوان داشته باشد، ۲۰ تا ۲۵ دقیقه در راه هستم. در حالی که نزدیک خانه ام چندین مسجد جامع برای مردان هست، اما هیچ تدبیری برای ما وجود ندارد.»
وی افزود که در شهر مساجدی وجود ندارد که مردان و زنان بتوانند همزمان (در بخشهای مجزا) نماز بخوانند: «مردان در صفوف جلو میایستند و شما نمیتوانید پشت سر آنها باشید چون این کار عیب دانسته میشود.» همچنین، نبود ورودی مجزا و پردههای مناسب باعث میشود مردان خانواده از رفتن زنان به مسجد جلوگیری کنند.
تلاشهای مدنی و وعدههای دولتی
در همین راستا، فردی به نام «حیا حریم» مرکزی مخصوص برای زنان تأسیس کرده است تا آنها بتوانند در کنار هم آموزش ببینند و نماز بخوانند. او هدف خود را ایجاد محیطی میداند که زنان نیز مانند مردان بتوانند یک «جامعه مذهبی» تشکیل دهند و حس همبستگی عبادت جمعی را تجربه کنند.
طبق آمار سردار محمد یوسف، وزیر امور مذهبی پاکستان، تنها در محدوده اسلامآباد ۱۳۳۱ مسجد کوچک و بزرگ وجود دارد، اما هیچ قانونی که ساخت فضای زنانه را الزامی کند، وجود ندارد.
او میگوید: «دولت تصمیم گرفته است در مساجد پایتخت و شهرهای دیگر، بخشهای مخصوص زنان را اضافه کند و در حال بررسی الزامی کردن این موضوع برای بخش خصوصی است. در صورت نیاز، قانونگذاری نیز انجام خواهد شد».
این وضعیت بازتابی از یک نوع تبعیض علیه زنان است؛ جایی که آنها از داشتن فضایی امن و آرام برای عبادت محروم هستند. در حالی که اسلام بر برابری و مشارکت اجتماعی زنان تأکید دارد، ضروری است که فضاهای عمومی و مذهبی به گونهای طراحی شوند که زنان نیز بتوانند بدون سختی و جدال، از حق عبادت جمعی برخوردار شوند. تا زمانی که اقدامات جدی صورت نگیرد، زنان در پاکستان برای رسیدن به مسجد باید چندین برابر مردان تلاش کنند.
