سازمان «نهضة العلماء» اندونزی، بزرگترین تشکل اسلامی این کشور، در حالی که در حال عبور از چشمانداز سیاسی متغیر تحت دولت «پرابوو سوبیانتو» است، با شدیدترین بحران سازمانی خود در سالهای اخیر روبهروست. این بحران با برکناری ظاهری رئیس کل آن، «یحیی خلیل ثقوف» (معروف به گوس یحیی)، از سوی شورای عالی (شوریه) سازمان به اوج خود رسیده است. شورای عالی دلایل این اقدام را تعامل جنجالی یحیی با یکی از حامیان شناختهشده دولت اسرائیل و اتهامات مربوط به سوءمدیریت مالی عنوان کرده است.
بحران رهبری عمدتاً از تلاش گوس یحیی برای ایجاد روابط نزدیکتر با رئیسجمهور پرابوو ناشی میشود؛ کسی که گفته میشود به دنبال پاکسازی یا جذب متحدان قدرتمند سلف خود، جوکو ویدودو (جوکووی)، از بدنه حاکمیت اندونزی است.
شورای عالی در نامهای که در شبکههای اجتماعی اندونزی منتشر شد، اعلام کرد که یحیی پس از آنکه ظرف سه روز از دریافت نامه اخطار اولیه استعفا ندهد، برکنار شده است. نامه اولیه، مورخ ۲۰ نوامبر، موارد نقض مقررات از سوی او را تشریح کرده بود. در این نامه ادعا شده است که گوس یحیی با دعوت از «پیتر برکوویتز»، یکی از حامیان سرسخت اسرائیل، برای سخنرانی در جلسه آموزشی کادرهای نهضة العلماء، اعتبار این سازمان را خدشهدار کرده است. در این نامه اشاره شده که این تصمیم در جریان جنگ اسرائیل علیه حماس در غزه اتخاذ شده که در تضاد با ارزشهای نهضة العلماء است. همچنین سوءمدیریت مالی به عنوان یکی دیگر از عوامل اتهام ذکر شده است.
گوس یحیی از کنارهگیری خودداری کرده و گفته است نامهای که حکم به برکناری او میدهد، فاقد وجاهت قانونی است، زیرا او (به عنوان رئیس کل) آن را امضا نکرده است. طبق اساسنامه سازمان، به گفته مدیران اجرایی نهضة العلماء، چنین تصمیماتی باید به امضای دو تن از رهبران «شوریه» (شورای فقهی/عالی) و دو تن از رهبران «تنفیذیه» (هئیت اجرایی) برسد و به صورت جمعی در یک کنگره فوقالعاده اتخاذ شود. با عمیقتر شدن بحران در هفته گذشته، گوس یحیی با چندین «کیایی» ارشد (رهبران مدارس شبانهروزی اسلامی یا پسانترنها) دیدار کرد و مقامات کلیدی در بخش تنفیذیه را تغییر داد. او دبیر کل «سیفالله یوسف» (گوس ایپول) و خزانهدار «گودفان عارف» را به نقشهای کماهمیتتری (اعضای عادی هیئت اجرایی دفتر مرکزی) تنزل داد.
در واکنش به این اقدامات، رهبر عالی نهضة العلماء (رئیس عام)، «مفتاح الاخیار» (کیایی مفتاح)، در تاریخ ۳۰ نوامبر یک کنفرانس مطبوعاتی برگزار کرد و بر تصمیم خود مبنی بر برکناری گوس یحیی تأکید ورزید. کیایی مفتاح اعلام کرد که نهضة العلماء برای انتخاب جانشین گوس یحیی، یک کنگره فوقالعاده برگزار خواهد کرد.
بدین ترتیب، نهضة العلماء به دو جناح رقیب اصلی تقسیم شده است: جناحی به رهبری گوس یحیی و جناحی دیگر به رهبری کیایی مفتاح که اکنون به عنوان سرپرست موقت فعالیت میکند. اگرچه سرسختی گوس یحیی ممکن است بقای او در قدرت را طولانی کند، اما چالش جدید از سوی چهرههای ارشد سازمان، به ویژه رهبران ارشد شوریه از جمله کیایی مفتاح، نشاندهنده کاهش مشروعیت یحیی و افزایش نارضایتی در میان بدنه عمومی اعضای نهضة العلماء است.
پایان بازی نامشخص است، اما هر نتیجهای که حاصل شود، پیامدهایی فراتر از نهضة العلماء خواهد داشت.
این بحران میتواند آغازی بر پایان تسلط «جناح رمبانگ» در نهضة العلماء باشد. گوس یحیی چهره اصلی این جناح است؛ گروهی از شخصیتهای برجسته نهضة العلماء از منطقه «رمبانگ» در جاوه مرکزی، که شامل «خلیل بیسری» (۱۹۴۲-۲۰۰۴) بود؛ بنیانگذار پسانترن «روضة الطالبین» و چهره اصلی نهضة العلماء در حزب توسعه متحد در دوران نظم نوین سوهارتو. خلیل بیسری پدر گوس یحیی و برادر بزرگتر یکی دیگر از چهرههای با نفوذ نهضة العلماء، «احمد مصطفی بیسری» (گوس موص) است.
این بحران میتواند مسیر سیاسی نهضة العلماء را در دوران ریاست جمهوری پرابوو تعیین کند. برخلاف جوکووی، پرابوو برای نمایندگی اسلام میانهرو نیاز مبرمی به حمایت نهضة العلماء ندارد، زیرا پرابوو از سوی عناصر اسلامگرا تهدید نمیشود. با این حال، رئیسجمهور ممکن است همچنان برای پیشبرد سیاستهای جنجالیتر خود به حمایت نهضة العلماء وابسته باشد.
نهضة العلماء در طول تاریخ خود، با توجه به وسعت و نفوذش، با درگیریهای داخلی بیگانه نبوده است: نخبگان سیاسی اندونزی اغلب در انتخاب رهبری آن ذینفع بودهاند، به ویژه زمانی که انتخابات ملی نزدیک است. این امر به رقابت و خصومت میان جناحهای اصلی دامن زده است، چنانکه نمونه روشن آن را میتوان در زمان شکلگیری «حزب بیداری ملی»، بهعنوان بازوی سیاسی اصلی اعضای نهضتالعلماء در دوره بلافاصله پس از سوهارتو، مشاهده کرد.
در سال ۲۰۲۱، در جریان سی و چهارمین کنگره ملی نهضة العلماء، جناح رمبانگ در برابر جناح مرتبط با حزب بیداری ملی قرار گرفت که در آن زمان توسط رئیس وقت، «سعید عقیل سراج»، نمایندگی میشد. در آن زمان، سعید عقیل رئیسجمهور وقت، جوکووی را متهم کرد که در رقابت رهبری نهضة العلماء به نفع گوس یحیی که به طور گسترده به عنوان متحد جوکووی دیده میشد، مداخله کرده است.
درگیری کنونی بین گوس یحیی و کیایی مفتاح را نمیتوان از سیاستهای کلان نخبگان الیگارشی جدا دانست. ظاهراً اختلافات میان نخبگان نهضة العلماء، به ویژه بین گوس یحیی و گوس ایپول (که به کیایی مفتاح نزدیک است) بر سر اینکه چه کسی باید امتیاز استخراج زغالسنگ نهضة العلماء در کالیمانتان شرقی را مدیریت کند، جرقه این ماجرا را زده است.
این امتیاز شامل ۲۶۰۰۰ هکتار معادن زغالسنگ است که زمانی توسط شرکت «کالیتم پریما کول»، زیرمجموعه «بومی ریسورسز» متعلق به گروه باکری اداره میشد. گزارش شده است که گوس یحیی قصد داشت توافق نهضة العلماء با شرکتی مرتبط با بنیانگذار «آدارو انرژی»، گاریبالدی «بوی» توهیر (برادر اریک توهیر، وزیر شرکتهای دولتی) را لغو کند تا عملیات معادن را به «هاشم جوجوهادیکوسومو»، برادر کوچکتر رئیسجمهور پرابوو واگذار نماید. «الیل ابصار عبدالله»، از مدیران اجرایی نهضة العلماء و عضو گروه رمبانگ، گفته است که گوس یحیی میخواست عملیات معدن را به یک سیاستمدار «قدرتمندتر» بسپارد.
تصمیم گوس یحیی برای نزدیک شدن به اردوگاه پرابوو زمانی اتخاذ شد که برادر کوچکترش، «یاقوت خلیل قوماس» (وزیر امور دینی در دولت جوکووی)، در پرونده فساد مالی مربوط به سیاست سهمیه «حج ویژه» اندونزی درگیر شد. شورای عالی ممکن است گوس یحیی را با توجه به روابط مشکلسازش با برکوویتز و تمایلش به کشاندن نهضة العلماء به سیاستهای عملی، یک مهره پرهزینه سیاسی تلقی کند. با این حال، اردوگاه کیایی مفتاح ادعاها مبنی بر اینکه اختلاف بر سر امتیازات معدن زغالسنگ دلیل تلاش برای برکناری گوس یحیی بوده را رد کرده است. سایر جناحهای درون نهضة العلماء سقوط احتمالی گوس یحیی را نعمتی برای جناح حزب بیداری ملی میدانند؛ حزبی که رهبری آن را «محیالدین اسکندر» (چاک ایمین)، وزیر هماهنگکننده امور توانمندسازی اجتماعی در دولت پرابوو بر عهده دارد. بعید است که پرابوو در این جنگ قدرت مداخله کند، اما رئیسجمهور از هر جناحی که منافع استراتژیک او را بهتر تأمین کند، حمایت خواهد کرد. گزارشهای رسانهای نشان میدهد که پلیس ملی نیز در این درگیری ذینفع است و به چندین افسر استانی نهضة العلماء گفته شده که در جلسات گوس یحیی شرکت نکنند. پایان بازی همچنان در هالهای از ابهام است، اما نتیجه هرچه باشد، پیامدهایی بسیار فراتر از سازمان نهضة العلماء خواهد داشت.[1]
[1] fulcrum.sg/indonesias-nahdlatul-ulama-in-turmoil
