با تشدید فشارهای مقامات بحرینی بر جامعه شیعیان این کشور، به دنبال حمایت برخی از اعضای آن از ایران در جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ علیه ایالات متحده و «اسرائیل» آغاز شده است، منامه اقداماتی را در پیش گرفته که شامل لغو تابعیت و دستگیری تعدادی از افراد به اتهام خیانت میشود.
در واکنش به این موضوع، تعدادی از افرادی که تحت تأثیر این اقدامات قرار گرفتهاند، بحرین را به مقصد عراق ترک کردهاند؛ کشوری که پیش از این میزبان احزاب مخالف و شخصیتهای مذهبی شیعهای بوده است که در کشورهای متبوع خود به دلیل پروندههای مختلف تحت تعقیب بودند و برخی از آنها با احکامی روبهرو هستند که ممکن است به مجازات اعدام نیز ختم شود.
تنگتر شدن حلقه محاصره
مقامات بحرینی اتهامات «خیانت» را که علیه بسیاری از اعضای جامعه شیعه مطرح کردهاند، با این استدلال توجیه میکنند که آنها در کنار کشوری قرار گرفتهاند که تحت عنوان «هدف قرار دادن حضور آمریکا»، حملات مکرری را به خاک پادشاهی (بحرین) انجام داده است. منامه همواره وجود چنین حضوری را تکذیب کرده و این حملات را «نقض آشکار حاکمیت» خود خوانده است.
در همین راستا، ابراهیم العرادی، مدیر دفتر سیاسی گروه اپوزیسیون بحرینی «ائتلاف ۱۴ فوریه»، فاش کرد که مقامات تا تاریخ ۱۸ آوریل، یعنی از زمان آغاز جنگ علیه ایران، حدود ۳۱۲ شهروند زن و مرد را دستگیر کردهاند.
به گزارش روزنامه لبنانی الاخبار، العرادی در ۲۸ آوریل اظهار داشت که «این افراد ممکن است با محاکماتی روبهرو شوند که مجازات آنها میتواند تا حکم اعدام برسد.» وی خاطرنشان کرد که در جریان یکی از جلسات دادگاه، دادستانی کل خواستار اجرای حکم اعدام برای گروهی از بازداشتشدگان به اتهام «همکاری با دشمن» شده است.
او توضیح داد که این اتهامات ناشی از تصویربرداری از مکانهایی در منطقه «الجفیر» بوده که توسط موشکهای ایرانی هدف قرار گرفته و ادعا میشود مرتبط با «ناوگان پنجم ایالات متحده» بودهاند؛ اقدامی که به گفته العرادی، مقامات بحرینی آن را «جرم و خیانت بزرگ» تلقی کردهاند.
وی افزود که مقامات از بازداشت یک گروه پنج نفره، از جمله یک زن و یک جوان نابینا به نام جعفر معتوق خبر دادند که ترور رهبر پیشین ایران، ]آیت الله سید[ علی خامنهای را محکوم کرده بود. العرادی اشاره کرد که مقامات با انتشار تصاویر این بازداشتشدگان و به راه انداختن کمپینهای رسانهای علیه آنها، به دنبال رسوا کردن علنی آنان بودهاند.
حامد العبیدی (پژوهشگر) خاطرنشان کرد: «اکثریت شیعیان در سراسر جهان، ایستادن در کنار ایران را بخشی از اعتقاد مذهبی و حمایت از مذهب خود میدانند، حتی اگر این امر به جنگ علیه نیروهای کشورهای خودشان منجر شود؛ همانطور که در طول جنگ ایران و عراق رخ داد، و به همین ترتیب زمانی که بسیاری از جنبشهای شیعی به فراخوانهای ایران برای دفاع از رژیم بشار اسد پاسخ دادند.»
این موج از دستگیریها همچنین شامل محمد جواد (موسیقیدان و فعال محیط زیست)، حسن نوروز (خواننده)، یکی از بازیکنان تیم ملی بسکتبال بحرین و همچنین عبدالله العلوی بود که ویدئویی در مخالفت با مداخله کشورش در جنگ منتشر کرده بود.
اقدامات بحرین تنها به پیگرد کسانی که با ایران ابراز همبستگی کردند محدود نشد؛ بلکه شامل ممنوعیت سفر به ایران و عراق، همراه با هشدارهایی مبنی بر برخورد قانونی با متخلفان نیز بود. مقامات این تصمیم را با استناد به وخامت اوضاع امنیتی ناشی از آنچه «تجاوز جنایتکارانه ایران» توصیف کردند، توجیه نمودند.
در بیانیهای که وزارت کشور بحرین در ۲ ژوئن صادر کرد، آمده است: «به منظور حفظ امنیت کشور و تضمین ایمنی تمامی شهروندان، تصمیم گرفته شد که سفر شهروندان به ایران و عراق تا اطلاع ثانوی ممنوع شود.»
پناهگاه امن
در خصوص اینکه آیا عراق میتواند به عنوان یک جایگزین باثبات برای شیعیان بحرینی مهاجر عمل کند، حامد العبیدی، پژوهشگر امور عراق، گفت: «شهرهای عراق، به ویژه شهرهایی با ویژگیهای مذهبی شیعه مانند کربلا و نجف، قطعاً پناهگاه امنی برای آنها فراهم خواهند کرد، به ویژه از آنجا که دولت عراق، با تمام نهادهایش، خود را وقف خدمت به شیعیان در داخل و خارج از کشور کرده است.»
این پژوهشگر در گفتگو با روزنامه الاستقلال افزود: «عراق دیگر تنها یک پناهگاه امن برای اپوزیسیون بحرین نیست، بلکه حوثیهای یمن، حزبالله لبنان، و همچنین شبهنظامیان افغان و پاکستانی که پس از نبرد در کنار رژیم بشار اسد از سوریه عقبنشینی کردهاند را نیز در خود جای داده است.»
العبیدی پیشبینی کرد که کشورهای حاشیه خلیج فارس سیاست متفاوتی را در قبال عراق اتخاذ کنند و مقامات عراقی را تحت فشار قرار دهند تا از استفاده از خاک این کشور به عنوان پایگاهی برای فعالیتهای این گروهها علیه خود جلوگیری کنند، به ویژه که بیشتر این کشورها در سالهای اخیر هدف حملات پهپادی از خاک عراق قرار گرفتهاند.
این پژوهشگر اشاره کرد: «اپوزیسیون بحرینی مستقر در عراق پیوسته بیانیههای سیاسی در انتقاد از کشور متبوع خود صادر میکند. جدیدترین نمونه آن، انتقاد روحانی برجسته شیعه، شیخ عیسی قاسم، از فرمان پادشاهی بحرین بود که اداره اوقاف جعفری (شیعه) و سنی را تحت یک مرجع واحد یکپارچه کرد.»
همچنین کاربران شبکههای اجتماعی تصاویری از ورود محمد غلوم، قاری شیعه بحرینی، به عراق پس از اخراج وی از بحرین و لغو تابعیتش (به اتهام وفاداری به ایران و خیانت به کشور) را دست به دست کردند. او توسط نهاد عتبات عالیات در شهر نجف عراق مورد استقبال قرار گرفت.
طی یک دهه گذشته، عراق به خانه تعدادی از گروههای اپوزیسیون کشورهای حاشیه خلیج فارس تبدیل شده است؛ تحولی که میتواند تلاشهای بغداد برای تقویت ثبات در روابط با همسایگان جنوبیاش را تضعیف کند.
پس از سرکوب امنیتیِ متعاقب اعتراضات اپوزیسیون شیعه در بحرین در سال ۲۰۱۱ و ورود نیروهای «سپر جزیره» به رهبری عربستان سعودی، عراق تعدادی از تبعیدیان بحرینی را پذیرفت و به برخی از آنها پناهندگی سیاسی اعطا کرد.
پس از آن، مقامات بحرینی تابعیت حدود ۱۰۰۰ نفر از چهرههای مخالف، از جمله ۳۰۴ نفر را تنها در سال ۲۰۱۸ لغو کردند. بسیاری از کسانی که تحت تأثیر این اقدام قرار گرفتند، در نهایت راهی عراق شدند.
در بیانیهای که در سال ۲۰۱۸ صادر شد، گروه اپوزیسیون بحرینی «ائتلاف جوانان ۱۴ فوریه» از تأسیس یک «شورای سیاسی» در بغداد خبر داد. در کنفرانس تأسیس این شورا، آنچه «ظلم و بربریت دیکتاتوری حمد بن عیسی آل خلیفه، پادشاه بحرین» توصیف شده بود، محکوم گردید و تأکید شد که بحرین «زیر بار اشغال عربستان سعودی ناله میکند».
پایان یافتن آخرین حاشیههای استقلال
به موازات دستگیریها و لغو تابعیتهایی که پس از جنگ علیه ایران رخ داد، پادشاه بحرین در ۲۶ مه ۲۰۲۶ فرمان پادشاهیای صادر کرد که بر اساس آن «شورای امور اوقاف اسلامی» برای نظارت بر هر دو اوقاف سنی و جعفری (شیعه) تحت یک چارچوب نهادی یکپارچه تأسیس شد.
در واکنش به این موضوع، شیخ عیسی قاسم، روحانی شیعه بحرینی مقیم عراق، از مقامات بحرینی به شدت انتقاد کرد و کسانی را که مسئولیت اداره اوقاف جعفری را بر عهده میگیرند، «خائنانی» خواند که در خدمت «بیاخلاقی» و «فساد» هستند. او این اظهارات را در پستی که در تاریخ ۲۷ مه در پلتفرم ایکس منتشر شد، بیان کرد.
آیتالله قاسم اظهار داشت: «طبق قوانین دستساز امروزی، اوقاف از دستهای امین گرفته شده و به دستهای خائن سپرده میشود؛ از خدمت به حق و فضیلت، به خدمت به بیاخلاقی و فساد تغییر مسیر میدهد؛ و از اختیار شرعیِ تفویضشده از سوی واقف، به دستی میرسد که هیچ حق مشروعی برای چنین اختیاری ندارد. این امر برخلاف آموزههای اسلام است.»
عبدالله البحرانی، نویسنده، در این باره گفت: «یکپارچهسازی اوقاف در چارچوب پروژه گستردهتری قرار میگیرد که هدف آن بازسازی ساختار فضای مذهبی در بحرین از طریق کاهش ساختارهای سنتیِ اعطاکنندهی خودمختاری به جوامع مذهبی، و جایگزینی آنها با یک مدل متمرکزترِ تحت مدیریت مستقیم دولت است.»
البحرانی در مقالهای که در ۲۹ مه در روزنامه اپوزیسیون مرآة البحرین (Bahrain Mirror) منتشر شد، استدلال کرد که این تصمیم «بخشی از سیاستی است که قصد دارد کنترل بر نهادهای مذهبی و اجتماعی (که نقشی در بسیج سیاسی و اجتماعی ایفا کردهاند) را تشدید کند و هرگونه منابع مالی مستقلِ حامی این بسیج مردمی را بخشکاند.»
به گفته این نویسنده، برای بخش وسیعی از جامعه شیعه بحرین، یکپارچهسازی اوقاف یک نقطه عطف بسیار حساس است؛ زیرا این اقدام پس از سالها انحلال انجمنهای سیاسی مستقل و نهادهای مذهبی مانند «جمعیت وفاق ملی اسلامی» و «مجلس علمای اسلامی» صورت میگیرد.
در همین زمینه، البحرانی تأکید کرد: «اوقاف جعفری به عنوان آخرین نهاد رسمی در نظر گرفته میشد که ویژگیهای خاص شیعه را بازتاب میداد و در عین حال میزان محدودی از خودمختاری را حفظ کرده بود؛ بنابراین، ادغام آن به منزله پایانِ این حاشیه استقلالِ باقیمانده تلقی میشود.»
این نویسنده همچنین ابراز نگرانی کرد که اداره یکپارچه میتواند با اعمال کنترلهای نظارتیِ سختگیرانهتر، بر مراسم عاشورا و سایر مناسک و دستههای مذهبی شیعیان تأثیر بگذارد و بدین ترتیب، این مناسبتها را از امور مذهبیِ تحت مدیریت جامعه، به فعالیتهایی تحت نظارت مستقیم دولت تبدیل کند.
اداره اوقاف مذهبی یکی از مهمترین موضوعات در زندگی مذهبی و اجتماعیِ کشورهای حاشیه خلیج فارس به طور کلی، و در بحرین به طور خاص به شمار میرود. اوقاف جعفری مدتهاست که یک موضوع مناقشهبرانگیز و منبعی همیشگی برای فعالیتهای سیاسی و اختلافات بوده است.
برآوردها نشان میدهد که درآمدهای سالانه اوقاف جعفری بیش از ۹ میلیون دینار بحرین (حدود ۲۴ میلیون دلار آمریکا) است. این اوقاف شامل بیش از ۲۸۳۱ ملک، علاوه بر داراییها و سرمایهگذاریهایی به ارزش صدها میلیون دینار میشود.[1]
[1] alestiklal.net/en/article/from-manama-to-najaf-why-are-bahraini-shiites-moving-to-iraq
