جایزه بینالمللی الملک فیصل (King Faisal International Prize) ـ که با لقب نوبل جهان عرب شناخته میشود ـ نشان افتخاری جهانی است و هرساله از سوی دولت عربستان سعودی به اندیشمندان و پیشگامانی اهدا میشود که با مشارکتهای اثرگذار خود، تحولات مهمی در عرصههای علمی، فرهنگی و اجتماعی جهان پدید آوردهاند.
هفتم ژانویه ۲۰۲۶ برگزیدگان چهل و هشتمین دوره این جایزه در قالب مراسمی مجلل در تالار بزرگ شاهزاده سلطان واقع در مجتمع هتلی پنجستاره الفیصلیه ریاض معرفی شدند. این رویداد، فرصتی بود تا جامعه جهانی بار دیگر با شماری از نخبهترین چهرههای علمی و فرهنگی جهان و نیز خدمتگزاران برجسته اسلام آشنا شود. در این یادداشت تحلیلی، مروری خواهیم داشت بر جایگاه و تاریخچه این جایزه معتبر، معرفی مختصر برندگان ادوار پیشین و تطورات آن در پنج دهه گذشته و همچنین بررسی اجمالی برندگان دوره جاری(۲۰۲۶ میلادی).
یکم: برخلاف تصور عمومی که این جایزه را صرفاً یک جایزه نقدی ـ به ارزش ۲۰۰,۰۰۰ دلاری (حدودا سی میلیارد تومان) و یک مدال طلای اختصاصی ۲۰۰ گرمی ۲۴ عیار که به صورت ویژه نام برنده جایزه، عنوان خدمت و سال حک شده بر روی آن ـ میداند، تحلیل مضامین اساسنامه و عملکرد چهل و هفت ساله آن نشان میدهد که مدال ملک فیصل در اصل «پروژهای هویتی و تمدنی» است. جایزه جهانی ملک فیصل در پنج زیر شاخه «خدمه الاسلام» (خدمتگزار به اسلام)، «دراسات الاسلامیه» (اسلامپژوهی)، «اللغه العربیه والادب» (زبان وادبیات عربی)، «الطب» و «العلوم» به برندگان تقدیم میشود. هدف از برگزاری و اهدای آن کاهش فاصله میان جهان اسلام با سایر کشورهاست و از طریق این جایزه به برگزیدگان علمی، فارغ از نژاد وجنسیت و رنگ در رشتههای مختلف اعطا میشود.
این جایزه بهوضوح متأثر از اندیشههای اسلامگرایانه و پاناسلامیستی ملکفیصل است. تأکید بر احیای میراث تمدن اسلامی و خدمت به اسلام در کنار رشتههای علمی مدرن، حکایت از تلاش برای ارائه الگویی اسلامی از مدرنیته دارد. همچنین این جایزه در راستای افزایش رهبری و نفوذ معنوی عربستان در جهان اسلام و نیز بازتعریف چهره بینالمللی این کشور از یک قدرت نفتی به یک حامی علم و دانش طراحی شده است.
دوم: سیر انتخاب برندگان، نشاندهنده یک تحول راهبردی در مدیریت جایزه است:
در سالهای نخست، برندگان شاخه خدمت به اسلام عمدتاً از شخصیتهای اسلامگرای جریانساز (مانند ابوالاعلی مودودی) یا چهرههای رسمی عربستان بودند. در ادوار بعد انتخاب روژه گارودی (فیلسوف فرانسوی منتقد صهیونیسم) که با جنجال همراه بود، جهتگیری سیاسی آشکار این دوره را تأیید میکند. دوره گذار آن آغاز ورود به عرصه جهانی انتخاب سیدنی برنر (برنده نوبل و دانشمند یهودی) در رشته پزشکی، نقطه عطفی بود. این اقدام نشان داد بنیاد، برای افزایش اعتبار بینالمللی جایزه، حاضر است از خطقرمزهای ظاهری عبور کند. در دو دهه اخیر، رقابت برای جذب برندگان نوبل و دانشمندان تراز اول جهانی شدت یافته است. اهدای جایزه به پیشگامانی چون جیمز الیسون (نوبل پزشکی ۲۰۱۸) پیش از دریافت نوبل، نشان از داوری تیزبین و سرمایهگذاری برای آینده دارد. در دورههای اخیر، وجه علمی جایزه بر وجه ایدئولوژیک آن در عرصههای پزشکی و علم غالب شده است.
سوم: وضعیت سال ۲۰۲۶ (دوره ۴۸م)
در راستای تکریم از برترین تلاشهای فکری، علمی و خدماتی در جهان اسلام، جایزهای فوق با هدف شناسایی و تشویق پیشگامان و اثرگذاران عرصههای گوناگون معرفتی و عملی پایهگذاری شده است، در پنج قلمرو اصلی و حیاتی اهدا میشود. این حوزهها بازتابی از ابعاد گوناگون تمدن اسلامی و نیازهای کنونی امت اسلامی هستند. این جایزه در پنج حوزه تخصصی و قابل توجه به برگزیدگان اهدا میگردد؛
اول: خدمتگزار ممتاز به اسلام،
دوم: پژوهشگر مطالعات عمیق اسلامی یا اسلامشناس،
سوم: دستاوردهای برجسته در زبان و ادبیات عربی،
چهارم: موفقیت چشمگیر علمی،
و پنجم: ابداعات و پیشرفتهای تأثیرگذار در زمینه طب و پزشکی.
چهارم: معرفی برندگان ۲۰۲۶
امسال «شیخ عبداللطیف الفوزان»(از عربستان سعودی) خیّر نوآور و بنیانگذار «موقوفه اجواد: وقف أجواد» با تأسیس دهها مرکز اسلامی، ایجاد موقوفات مسکونی برای دانشآموزان در تعدادی از کشورهای اسلامی و سایر کشورها، تأسیس مرکز الفوزان برای زنان و کودکان، مرکز جامع توانبخشی و مرکز آفاق برای اوتیسم، تأسیس و حمایت از آکادمی الفوزان که به پرورش رهبران بخش غیرانتفاعی از طریق تحقیق، ابتکارات و برنامههای آموزشی میپردازد، مؤسس جایزه بینالمللی عبداللطیف الفوزان برای معماری مساجد در سال ۲۰۱۱ میلادی[1] و انتشار دانشنامه دیجیتال معماری مساجد (مسجدپدیا: به عربی موسکبیدیا) بهصورت مشترک با «محمد محمد ابوموسی»(از مصر)، از بنیانگذاران اصلی هیئت کبار العلماء جامعة الازهر مصر و استاد بسیاری از فارغالتحصیلان مشهور الازهر در اقصی نقاط جهان و محقق بهویژه در حوزه بلاغت که به روشن شدن ماهیت اعجازآمیز قرآن کریم و تلاش در جهت ارتباط میراث اسلامی به نسل جدید جایزه خدمتگزاری به اسلام را دریافت کردند.
در بخش اسلامشناسان و پژوهش «محمد وهیب حسین»(اردن) و «عبدالحمید حسین حموده»(مصر) بهخاطر پژوهش تاریخی در شناخت و واکاوی «تحلیل مسیرهای تجاری در جهان اسلام» و ترسیم راهها، شبکهها و شاخههای تجاری زمینی و دریایی را در مناطقی شامل شام، عراق، ایران، شبهجزیره عربستان، مصر، صحرا، مراکش و اندلس با ابزارهای GPS، پرفسور «پیر پاتریس مارسل لارشر»(فرانسه) بهخاطر خدمت به زبان و ادب عربی در زبان فرانسوی و ترجمه «معلقات سبع» به لغت فرانسوی، «سوتلانا مویسیوا» (آمریکا) در طب بهخاطر اکتشافات خارقالعاده و جدید در مهار بیماریهای چاقی، «کارلوس کنیگ»(امریکا) در علم ریاضی و تحول در معادلات دیفرانسیل غیر خطی و کاربرد آن در اکتشافات جدید در مکانیک سیالات، فیبر نوری و تصویربرداری پزشکی برندگان این جایزه شدند.
پنجم: موضوعات انتخابی برای نامزدی ۲۰۲۶، نشانگر اولویتهای راهبردی کنونی عربستان است: مطالعات اسلامی (اقتصاد اسلامی کاربردی) بهعنوان یک راهبرد که این انتخاب، همسو با چرخش عربستان به سمت اقتصاد غیرنفتی و تلاش برای ارائه مدلهای مالی اسلامی رقابتی در سطح جهانی است. همچنین پزشکی (بیماریهای پیچیده ژنتیکی) و تأکید بر یکی از مترقیترین و پرهزینهترین حوزههای تحقیقات پزشکی، نشان از تلاش برای قرارگیری عربستان در نقش حامی پیشبرد مرزهای دانش دارد. علم (زیستشناسی) و انتخاب این حوزه گسترده، امکان تقدیر از دستاوردهای متنوع (از زیستفناوری تا محیطزیست) را فراهم میکند و با اولویت ملی ساخت زیستبوم نوآوری همخوانی دارد.
ششم: چالشهای پیش روی جایزه ملک فیصل حاکی از یک دوگانگی ذاتی است. تعادل میان هویت اسلامی جایزه (در شاخههای خدمت به اسلام و مطالعات اسلامی) و جهانیگرایی علمی آن (در پزشکی و علم) همچنان یک چالش محوری است. همچنین رقابت با جوایز بینالمللی با وجود پیشرفتهای چشمگیر، جایزه ملکفیصل در جذب درخشانترین چهرههای جهانی، هنوز با جایزه نوبل (سوئدی الاصل و با ۱۲۵ سال قدمت) یا جایزه سه ملیون دلاری بریکثرو (Breakthrough Prize: گرانترین جایزه جهانی با ۱۶ سال قدمت) رقابت نمیکند.
از سوی دیگر اتهامات سیاسی با وجود ادعای استقلال، برخی انتخابها (مانند تقدیر از شخصیتهای نزدیک به حکومت سعودی) و یا عدم انتخاب برخی چهرههای منتقد، باعث میشود شائبه جهتگیری سیاسی همواره در مورد این جایزه مطرح باشد.
هفتم: جایزه ملک فیصل در طول نزدیک به پنج دهه، سفر تحولآفرینی را از یک جایزه منطقهای با رویکرد ایدئولوژیک سلفیگری به یک جایزه بینالمللی با استانداردهای علمی بالا طی کرده است. این جایزه موفق شده تا حد زیادی به هدف افزایش مشروعیت و نفوذ نرم عربستان در جهان علم و فرهنگ کمک کند.
چشمانداز آینده این جایزه احتمالاً بر دو محور است؛
یک: ادامه مسیر بینالمللیسازی
دو: جذب هرچه بیشتر برندگان نوبل و دانشمندان صاحبنام از اروپا و آمریکا برای افزایش اعتبار و خدمت به برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ عربستان برای همسو کردن موضوعات جایزه با اولویتهای کلان توسعه ملی، مانند فناوری، نوآوری، اقتصاد دیجیتال و سرمایه انسانی.
بنابراین جایزه ملک فیصل بهعنوان آینهای از تحولات عربستان، همچنان در حال تکامل است و رصد انتخابهای آینده آن، کلیدی برای درک جهتگیریهای فکری و علمی این کشور در صحنه قدرت نرم خواهد بود.[2]
[1] https://alfozan.com/ar/csr/abdullatif-award-mosque-architecture
[2] iqna.ir/00I9r4
