تحرکات اخیر دولت ایالات متحده (در نوامبر ۲۰۲۵) و تهدید مستقیم دونالد ترامپ و پیت هگست (وزیر جنگ) مبنی بر مداخله نظامی در نیجریه، ظاهراً تحت لوای «حفاظت از مسیحیان»، در حال شکلدهی به یک بحران بینالمللی جدید است. این یادداشت استدلال میکند که گفتمان «آزادی مذهبی» و «جنگ علیه ترور اسلامی»، یک Casus belli (بهانه جنگی) مناسب و به دقت انتخابشده است که اهداف واقعی و بسیار ملموستر سیاست خارجی واشنگتن را پنهان میکند. این اهداف نه معنوی، که عمیقاً مادی هستند: اول، مهار و خنثیسازی استقلال نوظهور انرژی نیجریه که توسط «پالایشگاه دانگوته» (Dangote Refinery) رهبری میشود و هژمونی پترودلار را مستقیماً تهدید میکند؛ و دوم، اجرای یک استراتژی «مهار» تهاجمی علیه نفوذ اقتصادی و استراتژیک چین (طرح کمربند و جاده) در نیجریه، به عنوان حیاتیترین کشور در غرب آفریقا.
به بهانه مسیح
در هفتههای اخیر، لفاظیهای واشنگتن علیه نیجریه به اوج خود رسیده است. تهدید مستقیم دونالد ترامپ مبنی بر «ورود با سلاحهای آتشین» برای «نابود کردن تروریستهای اسلامی» که «مسیحیان عزیز ما» را هدف قرار میدهند، سطح تنش را به نقطه بیسابقهای رسانده است. این تهدید با دستور او به وزارت جنگ برای «آمادهسازی جهت اقدام احتمالی» و اظهارات تندروانه پیت هگست، وزیر جنگ، مبنی بر اینکه «یا دولت نیجریه از مسیحیان محافظت میکند، یا ما تروریستها را خواهیم کشت»، جنبه عملیاتی به خود گرفته است.
این چارچوب ایدئولوژیک، با بازگرداندن رسمی نیجریه به فهرست «کشورهای مورد نگرانی ویژه» (CPC) وزارت امور خارجه آمریکا به دلیل نقض آزادی مذهبی، تثبیت شد. اقدامی که یک ابزار سیاستی قدرتمند است که راه را برای تحریمها و اقدامات تنبیهی باز میکند. جالب آنکه این همان فهرستی بود که دولت بایدن، علیرغم فشارهای زیاد، نیجریه را از آن خارج کرده بود؛ موضوعی که نشان میدهد تعیین CPC بیش از آنکه یک ارزیابی حقوق بشری عینی باشد، یک ابزار سیاسی شناور برای اعمال فشار یا اعطای امتیاز است.
این گفتمان، که توسط لابیهای قدرتمند اونجلیکال در واشنگتن و اندیشکدههایی مانند مؤسسه هادسون تقویت میشود، افکار عمومی داخلی آمریکا را برای یک مداخله خارجی دیگر تحت لوای «مسئولیت حفاظت» (R2P) آماده میسازد. با این حال، تحلیل دقیقتر نیروهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی در صحنه، روایتی کاملاً متفاوت را آشکار میکند. نگرانی واشنگتن در مورد نیجریه، ارتباط بسیار کمی با الهیات و ارتباطی مستقیم با ژئوپلیتیک و اقتصاد انرژی دارد.
بدعت دانگوته؛ استقلال انرژی و تهدید پترودلار
برای درک کامل واکنش آمریکا، ابتدا باید ماهیت «جرم» اقتصادی نیجریه را درک کرد. برای چندین دهه، ساختار اقتصادی آفریقا بر اساس یک الگوی استعماری نوین و بسیار سودآور برای غرب بنا شده بود: آفریقا نفت خام ارزان را استخراج و صادر میکند؛ غرب آن را در پالایشگاههای خود در اروپا و آمریکا به فرآوردههای گرانقیمت (مانند بنزین، دیزل و سوخت جت) تبدیل میکند؛ و سپس آفریقا همان محصولات را با سه برابر قیمت وارد کرده و هزینه آن را به دلار پرداخت میکند.
نیجریه، به عنوان یکی از اعضای اصلی اوپک و بزرگترین تولیدکننده نفت آفریقا، مظهر این پارادوکس رقتانگیز بود. کشوری که روی دریایی از نفت نشسته بود، به دلیل فقدان کامل ظرفیت پالایش داخلی، یکی از بزرگترین واردکنندگان بنزین در جهان بود. این وابستگی، «تله یارانه سوخت» (Fuel Subsidy Trap) را ایجاد کرد که دهها میلیارد دلار از بودجه ملی را میبلعید و فساد گستردهای را تغذیه میکرد، اما هرگونه تلاش برای حذف آن با شورشهای مردمی مواجه میشد. این ساختار، وابستگی اقتصادی ابدی نیجریه و سودآوری دائمی بازارهای پالایشی غرب را تضمین میکرد.
«پالایشگاه دانگوته»، که اکنون (در اواخر ۲۰۲۵) به ظرفیت کامل ۶۵۰,۰۰۰ بشکه در روز نزدیک میشود، صرفاً یک پروژه زیربنایی نیست؛ بلکه یک «اعلامیه استقلال اقتصادی» است. این پالایشگاه به تنهایی ظرفیت آن را دارد که نیجریه را از واردکننده خالص فرآوردههای نفتی به صادرکننده خالص تبدیل کند. این یک تغییر پارادایم با پیامدهای ژئواکونومیک زلزلهوار است:
- مرگ بازار غرب آفریقا برای غرب: اولین ضربه مستقیم، اقتصادی است. ایالات متحده و اروپا یک بازار پرسود و دائمی برای صادرات سوخت خود را از دست میدهند. نیجریه نه تنها نیازهای داخلی خود را تأمین خواهد کرد و از تله یارانه خلاص میشود، بلکه بازارهای منطقهای در غرب آفریقا (ECOWAS) را نیز از آن خود خواهد کرد. این به معنای بیکاری پالایشگاهها در تگزاس و روتردام است که برای تأمین این بازارها ساخته شده بودند.
- تهدید هژمونی پترودلار: تهدید واقعی، بسیار عمیقتر از از دست دادن یک بازار است. سیستم پترودلار، که از دهه ۱۹۷۰ بر اقتصاد جهانی تسلط داشته، نه تنها بر فروش نفت خام به دلار، بلکه بر بازیافت آن دلارها در بازارهای مالی غرب استوار است. اگر نیجریه، که اکنون هم نفت خام و هم فرآوردههای پالایششده میفروشد، تصمیم بگیرد این معاملات را با ارزهای جایگزین انجام دهد، این یک حمله مستقیم به قلب سیستم خواهد بود.
تصور کنید نیجریه فروش دیزل به غنا یا بنین را به نایرا (Naira)، یا حتی در یک چارچوب تهاتری با یوان چین در ازای کالاهای ساختهشده، آغاز کند. این امر یک بلوک تجاری منطقهای غیردلاری در غرب آفریقا ایجاد میکند و تقاضای جهانی برای دلار را کاهش میدهد. تاریخ مداخلات نظامی آمریکا در کشورهایی (مانند عراق یا لیبی) که تلاش کردهاند نفت را خارج از چارچوب دلار بفروشند، به خوبی مستند شده است. پالایشگاه دانگوته به نیجریه این توانایی فنی را میدهد که چنین «بدعتی» را مرتکب شود.
از این منظر، پالایشگاه دانگوته یک دارایی ملی نیجریه نیست؛ از دید واشنگتن، این یک «سلاح اقتصادی» است که باید قبل از عملیاتی شدن کامل، مدیریت یا خنثی شود.
اژدهای چینی در لاگوس؛ مهار رقیب استراتژیک
دومین و شاید مهمترین محرک، رقابت قدرتهای بزرگ است. در حالی که آمریکا درگیر «جنگهای ابدی» خود در خاورمیانه و چالشهای داخلی بود، چین به طور پیوسته در حال تبدیل شدن به شریک استراتژیک اصلی نیجریه بوده است. این نفوذ، فراتر از تجارت صرف است و در چارچوب رسمی «دکترین امنیت ملی» آمریکا، که چین را به عنوان رقیب استراتژیک اصلی معرفی میکند، یک تهدید مستقیم تلقی میشود.
گزارشهای اخیر (نوامبر ۲۰۲۵) تصویری واضح از این نفوذ ارائه میدهند: نیجریه با دریافت ۲۱ میلیارد دلار، بزرگترین دریافتکننده سرمایهگذاری مالی چین در نیمه اول سال ۲۰۲۵ بوده و به یک نقطه کانونی برای «طرح کمربند و جاده» (BRI) تبدیل شده است. این صرفاً «کمک توسعهای» نیست؛ بلکه ادغام عمیق اقتصاد نیجریه در حوزه نفوذ پکن است.
این سرمایهگذاریها ماهیت استراتژیک دارند:
- زیرساختهای کلیدی: مشارکت ۳.۵ میلیارد دلاری اخیر برای تقویت زیرساختها، انرژی خورشیدی و نوسازی خطوط راهآهن، ستون فقرات اقتصادی نیجریه را به فناوری و فاینانس چین گره میزند.
- کنترل دروازههای تجاری: مهمتر از آن، پروژههایی مانند «بندر آب عمیق لکی» (Lekki Deep Sea Port) که توسط شرکتهای چینی ساخته و تأمین مالی شده و در مجاورت پالایشگاه دانگوته قرار دارد، به پکن نفوذ لجستیکی بیسابقهای در دروازه تجاری غرب آفریقا میدهد.
- نفوذ تکنولوژیک: حضور فراگیر هواوی در زیرساختهای مخابراتی 5G نیجریه، نگرانیهای امنیتی عمیقی را برای آژانسهای اطلاعاتی غربی ایجاد کرده است.
از دیدگاه «دکترین ترامپ» که مبتنی بر «اول آمریکا» و رقابت مستقیم با چین است، این وضعیت غیرقابل تحمل میباشد. نیجریه، به عنوان پرجمعیتترین کشور و بزرگترین اقتصاد آفریقا، «جایزه» این قاره محسوب میشود. اجازه دادن به چین برای تثبیت چنین نفوذ عمیقی در نیجریه به معنای واگذاری غرب آفریقا به پکن است.
بنابراین، مداخله نظامی آمریکا دو هدف ژئوپلیتیک مشخص را دنبال میکند:
- ایجاد بیثباتی برای توقف BRI: همانطور که تحلیلگران اشاره میکنند، «اگر کشور به دلیل جنگ به نام «نجات مسیحیان» ویران شود، چین نمیتواند کمربند و جاده خود را گسترش دهد». یک نیجریه بیثبات، داراییهای چین را به خطر میاندازد، سرمایهگذاریهای آینده را متوقف میکند و پروژههای زیربنایی را به اهداف نظامی تبدیل میسازد.
- تضعیف دولت طرفدار چین: دولت تینوبو، که فعالانه این معاملات با چین را دنبال کرده و در تلاش برای مذاکره با واشنگتن است، از دید آمریکا یا «غیرقابل اعتماد» یا «دستنشانده چین» تلقی میشود. بیثباتسازی دولت او میتواند منجر به روی کار آمدن رژیمی شود که بیشتر با منافع آمریکا همسو باشد.
ساختن رضایت؛ «آزادی مذهبی» به مثابه ابزار جنگی
واشنگتن نمیتواند به مردم آمریکا یا جامعه بینالمللی اعلام کند که قصد دارد به نیجریه حمله کند تا پالایشگاههای تگزاس را سودآور نگه دارد یا قراردادهای زیربنایی چین را لغو کند. اینجاست که گفتمان «آزادی مذهبی» به عنوان کارآمدترین ابزار برای «ساختن رضایت» وارد عمل میشود.
این استراتژی سه مزیت کلیدی دارد:
- بسیج پایگاه داخلی: تهدید «تروریستهای اسلامی» و «کشتار مسیحیان»، مستقیماً پایگاه رأی قدرتمند اونجلیکال ترامپ را فعال میکند. این گروه، یک لابی بسیار سازمانیافته است که سیاست خارجی را نه از منظر منافع ملی رئالیستی، بلکه از منظر «جنگ معنوی» و «آخرالزمانی» میبیند. آنها فعالانه از دولت میخواهند که برای «دفاع از برادران و خواهران مسیحی» خود در خارج از کشور مداخله کند.
- چارچوببندی اخلاقی: این گفتمان، مداخله را از یک اقدام تجاوزکارانه امپریالیستی به یک «اقدام بشردوستانه» و «مسئولیت حفاظت» بازتعریف میکند. این امر، انتقاد بینالمللی را دشوارتر میسازد و به آمریکا اجازه میدهد تا خود را به عنوان مجری عدالت جهانی معرفی کند.
- ایجاد دشمن قابل شناسایی (و سادهسازی بحران): با برچسب زدن به گروههایی مانند «میتی الله» (Miyetti Allah) (گروه دامداران فولانی) به عنوان «سازمان تروریستی» و ادغام آنها با «بوکوحرام»، آمریکا یک دشمن واحد، اسلامگرا و قابل نابودی خلق میکند. این امر به خوبی در چارچوب «جنگ جهانی علیه ترور» و روایت «برخورد تمدنها» میگنجد. این در حالی است که ماهیت درگیریهای نیجریه بسیار پیچیدهتر و عمدتاً ناشی از رقابت بر سر منابع و تغییرات اقلیمی است، نه یک جهاد سازمانیافته.
بازی بزرگ برای آفریقا
تهدید نظامی علیه نیجریه در نوامبر ۲۰۲۵، نقطه اوج تلاقی سه نیروی قدرتمند است: ظهور یک قدرت اقتصادی مستقل آفریقایی (دانگوته) که نظم پولی غرب را به چالش میکشد؛ نفوذ عمیق یک قدرت رقیب شرقی (چین) که نظم ژئوپلیتیک آمریکا را به چالش میکشد؛ و یک ابزار ایدئولوژیک قدرتمند (جنگ مذهبی) که برای توجیه پاسخ نظامی به آن چالشها به کار گرفته شده است.
در حالی که تلاشهای دیپلماتیک پشت پرده، از جمله دیدارهای احتمالی میان رهبران دو کشور، ممکن است تلاشی برای جلوگیری از درگیری باشد، به نظر میرسد منافع ساختاری واشنگتن در «مدیریت» ظهور نیجریه بسیار قویتر از دیپلماسی است. آنچه در نیجریه در حال وقوع است، صرفاً یک بحران حقوق بشری نیست؛ بلکه یک «بازی بزرگ» جدید بر سر آینده قاره آفریقا است. سؤالی که مطرح میشود این است که آیا آفریقا مسیر توسعه مستقل (ولو با همکاری شرکای شرقی) را طی خواهد کرد یا در نظم نئواستعماری غربی باقی خواهد ماند؟ پاسخی که واشنگتن با تهدید نظامی خود میدهد، روشن است. در این میان، قربانیان واقعی خشونت در نیجریه، چه مسیحی و چه مسلمان، به ابزاری در این بازی قدرت سطح بالا تبدیل شدهاند.
