در تاریخ معاصر یمن، نهادهای علمایی را نمیتوان تنها تشکلهایی دینی دانست که برای بیان احکام شرعی تشکیل شدهاند. از دهه ۱۹۸۰ به بعد، سه نهاد مهم در فضای عمومی یمن ظاهر شدند: جمعیة علماء اليمن، هیئة علماء اليمن و رابطة علماء اليمن. هر سه خود را متشکل از علما معرفی میکردند، اما در زمان، محیط اجتماعی، ترکیب مذهبی و نسبتشان با قدرت سیاسی تفاوتهای جدی داشتند. مسیر شکلگیری این سه نهاد، در واقع بخشی از تاریخ جابهجایی قدرت میان علی عبدالله صالح، جریانهای سنی ـ اسلامگرا، علمای زیدی و در نهایت انصارالله یمن است.
جمعیة علماء اليمن؛ نهاد علمای سنتی در عصر صالح
نخستین حلقه این زنجیره، جمعیة علماء اليمن بود که در میانه دهه ۱۹۸۰ و در فضای جمهوری عربی یمن در صنعا شکل گرفت. این نهاد برخلاف تصویری که گاهی از آن ارائه میشود، یک تشکل صرفاً سنی یا صرفاً زیدی نبود؛ اعضای آن از مذاهب و گرایشهای مختلف بودند، اما علمای سنتی و بهویژه شخصیتهای زیدی وزن قابل توجهی در آن داشتند. محمد بن اسماعیل الحجّی، از چهرههای برجسته قضایی و دینی حکومت، سالها ریاست آن را برعهده داشت.
اهمیت جمعیت بیش از آنکه در یک فعالیت حزبی باشد، در این بود که بهعنوان چتری برای علمای یمن و نزدیک به ساختار رسمی دولت عمل میکرد. پژوهشهای مربوط به تاریخ نهادهای دینی یمن نیز تأکید میکنند که این جمعیت در مقاطع مختلف، بهویژه در دوره علی عبدالله صالح، مواضعی اتخاذ کرد که عملاً با سیاست رسمی حکومت همخوان بود.
این رابطه در جریان جنگهای صعده اهمیت بیشتری پیدا کرد. از سال ۲۰۰۴، درگیری میان دولت صالح و جریان انصارالله یمن آغاز شد. در سال ۲۰۰۵، جمعیت در واکنش به مواضع مدارس دینی قم و نجف درباره جنگ صعده، ادعای «جنگ علیه مذهب زیدی» را رد کرد و اعلام کرد که شورش مسلحانه در صعده نماینده مذهب زیدی نیست. در همان بیانیه، بر مواضع دولت و تأکید صالح بر حمایت از همه مذاهب یمن نیز استناد شد. بنابراین جمعیت در این مقطع، علیرغم وزن بالای علمای زیدی در میان اعضایش، در برابر جریانی که بعدها به انصارالله یمن تبدیل شد، در سمت دولت قرار گرفت.
در نتیجه، علی عبدالله صالح برای حفظ مشروعیت حکومت خود تنها به ارتش و قبایل متکی نبود؛ نهاد علما نیز یکی از منابع مهم مشروعیت دینی نظام او بود. این به معنای آن نیست که همه اعضای جمعیت وابسته یا موافق شخص صالح بودند، بلکه ساختار رسمی جمعیت و رابطه آن با دولت موجب میشد مواضع آن در بزنگاههای سیاسی عموماً در چارچوب حفظ نظام و جلوگیری از شورش قرار گیرد.
شکاف بزرگ ۲۰۱۱؛ زمانی که «علما» دوپاره شدند
اوج این رابطه در سال ۲۰۱۱ آشکار شد. با آغاز اعتراضات گسترده علیه علی عبدالله صالح، مسئله دیگر فقط یک اختلاف سیاسی نبود؛ پرسش مهم این بود که آیا اعتراض علیه حاکم مستقر از نظر شرعی مجاز است یا مصداق خروج و فتنه محسوب میشود؟
جمعیة علماء اليمن در سپتامبر ۲۰۱۱ کنفرانسی سهروزه در صنعا برگزار کرد که بیش از ۵۰۰ عالم از مناطق مختلف در آن حضور داشتند. محور اصلی مباحث، «حکم خروج بر حاکم»، اطاعت از ولی امر و پیامدهای شرعی اعتراضات بود. در بیانیه نهایی، بر عدم جواز خروج بر حاکم و حرمت تظاهرات و اعتصابات تأکید شد. صالح نیز از این موضع استقبال کرد و از علما خواست درباره تحولات جاری موضع شرعی خود را بیان کنند.
اما همین نقطه، عملاً به نقطه شکست درون جریان علمای یمن تبدیل شد. گروهی از علمای سنی و اسلامگرا، بهویژه عبدالمجید الزندانی، این رویکرد را نپذیرفتند. آنان معتقد بودند جمعیت بیش از اندازه به ساختار دولت نزدیک شده و در برابر تحولات سیاسی، استقلال لازم را ندارد. در اکتبر ۲۰۱۱، گروهی از علمای برجسته از جمله زندانی در بیانیهای خواستار انتقال مسالمتآمیز قدرت توسط صالح شدند. در همان بیانیه، منتقدان جمعیت تصریح کردند که مواضع آن را حاصل وابستگی به ساختار رسمی حکومت میدانند و همین مسئله را یکی از انگیزههای تشکیل یک نهاد مستقل علمایی عنوان کردند. اینجا بود که هیئة علماء اليمن اهمیت پیدا کرد.
هیئة علماء اليمن؛ خروج بخشی از علما از مدار رسمی
هیئت در حدود سال ۲۰۱۰ با محوریت عبدالمجید الزندانی شکل گرفت؛ اما نقش واقعی آن در فضای عمومی یمن با بحران ۲۰۱۱ برجسته شد. خود زندانی پیشتر در تأسیس جمعیت علما نیز مشارکت داشت، اما در دهههای بعد به یکی از برجستهترین چهرههای جریان اسلامگرای یمن و از رهبران حزب تجمع یمنی برای اصلاح تبدیل شد. منابع مختلف او را مؤسس و رئیس هیئت معرفی کردهاند.
ترکیب هیئت نیز با جمعیت متفاوت بود. هسته اصلی آن را علمای نزدیک به اصلاح و جریان اسلامگرای سنی سلفی تشکیل میدادند، اما در کنار آنان شماری از علما و شخصیتهای مستقل نیز حضور داشتند. احمد حسن المعلم، که با شبکههای سلفی حضرموت ارتباط داشت، و محمد بن موسی العامری، از چهرههای جریان سلفی سیاسی و حزب اتحاد الرشاد، از جمله شخصیتهای مهم آن بودند. بنابراین نباید هیئت را با «همه سلفیهای یمن» یا صرفاً با حزب اصلاح یکی دانست؛ بلکه باید آن را ائتلافی از علمای سنی، اسلامگرایان اصلاحی و بخشی از سلفیان سیاسی دانست.
در اینجا نقش صالح بسیار تعیینکننده است. سیاست او در دهههای پیشین، یعنی ایجاد تعادل میان زیدیها، اسلامگرایان، سلفیها، قبایل و نهادهای رسمی، تا حد زیادی بر اساس موازنه قدرت بود. اما وقتی بحران ۲۰۱۱ آغاز شد، همین شبکهها دیگر حاضر نبودند همگی پشت یک موضع واحد قرار بگیرند.
بنابراین میتوان گفت هیئت در واکنش به سیاسیشدن جایگاه علما در بحران صالح، به یک مرکز رقیب برای جمعیت تبدیل شد. جمعیت در آن مقطع بر حفظ نظم موجود و منع خروج تأکید میکرد، در حالی که هیئت و چهرههایی مانند زندانی به سمت انتقال قدرت و حمایت از اعتراضات مسالمتآمیز حرکت کردند.
پایان حکومت صالح؛ اما پایان شبکه صالح نه
در نوامبر ۲۰۱۱ صالح در چارچوب توافق انتقال قدرت، روند واگذاری ریاست جمهوری را پذیرفت و در فوریه ۲۰۱۲ عبدربه منصور هادی رئیسجمهور انتقالی شد. اما خروج صالح از ریاست جمهوری به معنای پایان شبکه سیاسی او نبود.
این نکته برای فهم تحولات بعدی بسیار مهم است. صالح طی بیش از سه دهه حکومت، شبکهای گسترده از نظامیان، قبایل، شخصیتهای اداری و سیاسی ایجاد کرده بود. بنابراین حتی پس از انتقال قدرت، نفوذ او در ساختار سیاسی و امنیتی یمن باقی ماند. از سوی دیگر، در همان فضای پس از ۲۰۱۱، یک نهاد سوم وارد صحنه شد: رابطة علماء اليمن.
رابطة علماء اليمن؛ یک تشکل جدید از دل بحران ۲۰۱۱
رابطة علماء اليمن در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲ در صنعا رسماً کنفرانس تأسیسی خود را برگزار کرد. بنابراین نباید تاریخ آن را با برخی روایتهایی که تأسیسش را بهصورت مستقیم به سال ۲۰۱۱ یا به یک دستور رسمی انصارالله یمن نسبت میدهند، یکی دانست.
در کنفرانس تأسیسی، ۵۵۴ نفر شرکت داشتند و کمیته مقدماتی اعلام کرد که نزدیک به هزار درخواست عضویت از علما، مشایخ، خطیبان و دعوتگران سراسر یمن دریافت کرده است. عبدالسلام عباس الوجیه، یحیی حسین الدیلمی و شماری از علمای زیدی از چهرههای مهم مرحله تأسیس بودند. در میان اعضای هیئت منتخب نیز نامهایی چون مرتضی بن زید المحطوری، محمد محمد المنصور و شمسالدین شرفالدین دیده میشد.
از همین ترکیب میتوان تفاوت رابطة با هیئت را فهمید: وزن علمای زیدی در رابطة بسیار بیشتر بود. البته این به معنای آن نیست که «هر زیدی طرفدار انصارالله یمن» بود؛ بلکه رابطة در آغاز خود را نهادی علمایی و مستقل معرفی میکرد و در اساسنامهاش بر همزیستی مذاهب، پذیرش تعدد مذهبی و وحدت یمن تأکید داشت. حتی در معرفی رسمی رابطة آمده است که هدف آن جمعکردن علمای یمن، بیان احکام شرعی درباره مسائل روز و ایجاد هماهنگی میان گرایشها و مؤسسات مختلف است.
پس در این مرحله، سه نهاد را باید اینگونه دید:
- جمعیة علماء الیمن: نهاد قدیمیتر و نزدیکتر به ساختار رسمی دولت و علمای سنتی.
- هیئة علماء الیمن: ائتلاف علمای سنی، اسلامگرا و بخشی از سلفیان که در بحران صالح به سمت مخالفان او رفت.
- رابطة علماء الیمن: تشکل جدیدی با وزن بالای علمای زیدی که در فضای پس از ۲۰۱۱ شکل گرفت.
چگونه رابطة به انصارالله یمن نزدیک شد؟
این بخش، نقطهای است که مسیر رابطة از تاریخ اولیه خود جدا میشود.
در سال ۲۰۱۲ هنوز نمیتوان رابطة را صرفاً «بازوی علمایی انصارالله یمن» توصیف کرد. اما تحولات سیاسی سالهای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ ساختار قدرت یمن را تغییر داد. انصارالله یمن در سپتامبر ۲۰۱۴ صنعا را در اختیار گرفت و پس از آن، رابطة به تدریج به مهمترین نهاد علمایی همسو با ساختار مستقر در صنعا تبدیل شد.
پس از آغاز جنگ در ۲۰۱۵، این همسویی آشکارتر شد. رابطة مواضعی علیه مداخله خارجی و علیه ائتلاف عربی اتخاذ کرد و در سالهای بعد از ساختار سیاسی مستقر در صنعا حمایت کرد. پژوهشهای مربوط به نهادهای علمایی یمن نیز رابطة را در سالهای پس از ۲۰۱۴ از مهمترین منابع مشروعیت دینی برای حکومت مستقر در صنعا دانستهاند.
خود رابطة نیز در سالهای بعد، مواضعی بسیار نزدیک به گفتمان انصارالله یمن اتخاذ کرد. برای نمونه، در بیانیههای آن از رهبری سیاسی مستقر در صنعا حمایت شده و از عبدالسلام الوجیه نیز بهعنوان عالمی یاد شده که در برابر نظام صالح و سپس در جنگهای صعده مواضع انتقادی داشت.
علی عبدالله صالح و تشکیل هر سه نهاد
در دوره صالح، دولت به دنبال مدیریت مجموعهای بسیار متنوع از نیروهای مذهبی بود: علمای سنتی، زیدیها، اسلامگرایان، سلفیها و شبکههای صوفی. جمعیت در چنین محیطی بهعنوان نهاد علمایی رسمیتر و نزدیکتر به دولت عمل میکرد.
اما همین سیاست موازنه در نهایت نتیجه معکوس نیز داشت. اسلامگرایانی مانند زندانی در کنار حکومت بودند، اما به تدریج به یک نیروی سیاسی مستقل تبدیل شدند. سلفیها نیز یکدست نبودند. علمای زیدی نیز میان سنتگرایان، منتقدان صالح و جریان انصارالله یمن تقسیم شدند.
در سال ۲۰۱۱ این اختلافها آشکار شد: جمعیت از نظم سیاسی موجود دفاع کرد، هیئت در برابر صالح موضع گرفت و پس از آن رابطة از میان بخش مهمی از علمای زیدی در فضای جدید شکل گرفت.
سه نهاد؛ سه مرحله از تاریخ سیاسی علمای یمن
در نهایت، این سه نهاد را بهتر است نه سه تشکل کاملاً جدا از یکدیگر، بلکه سه مرحله از تحول نهاد علما در جمهوری یمن بدانیم.
جمعیة علماء اليمن محصول دورهای بود که دولت صالح میکوشید نهادهای سنتی دینی را در ساختار دولت و نظم سیاسی موجود ادغام کند.
هیئة علماء اليمن محصول شکاف میان بخشی از علما و همین ساختار رسمی بود؛ بهویژه زمانی که بحران ۲۰۱۱ مسئله مشروعیت صالح را به یک مسئله شرعی و سیاسی تبدیل کرد.
و رابطة علماء اليمن محصول مرحله بعدی بحران بود؛ تشکلی که با وزن بالای علمای زیدی و با شعار استقلال و وحدت مذهبی شکل گرفت، اما پس از تغییر موازنه قدرت در ۲۰۱۴، به تدریج به یکی از مهمترین نهادهای علمایی همسو با انصارالله یمن تبدیل شد.
تاریخ سه نهاد را نمیتوان بدون علی عبدالله صالح فهمید؛ اما نباید آن را نیز به «طرفداری یا مخالفت با صالح» تقلیل داد. صالح نقطه آغاز و محور بسیاری از این شکافها بود، ولی هر سه نهاد حاصل ترکیب پیچیدهتری از مذهب، سیاست، دولت، اسلامگرایی، رقابتهای منطقهای و تحولات نظامی یمن بودند.[1]
[1] https://syaaq.com/39549











