در عربستان سعودی، مسجد دیگر فقط یک مکان برای اقامه نماز نیست. در ۱۳ اوت ۲۰۲۶، وزارت امور اسلامی، دعوت و ارشاد عربستان از «سامانه الکترونیکی امور مساجد» و اپلیکیشن ویژه کارکنان مساجد رونمایی کرد؛ سامانه‌ای که بیش از ۸۵ هزار و ۹۶۸ مسجد، جامع و مصلای عید را در سراسر کشور به یک ساختار دیجیتال واحد متصل می‌کند. پروژه‌ای که مقام‌های سعودی آن را گامی برای اتوماسیون خدمات، افزایش کیفیت اطلاعات و ارتقای نظارت بر مساجد معرفی کرده‌اند، در واقع تصویری بزرگ‌تر از نحوه اداره دین در عربستان امروز ارائه می‌دهد.
در این سامانه، مسجد به یک واحد قابل ثبت، قابل پایش و قابل اندازه‌گیری تبدیل می‌شود. اطلاعات مربوط به مسجد، موقعیت جغرافیایی، وضعیت بنا، تعمیر و نگهداری، دارایی‌ها، خدمات دینی، منابر، خطبه‌هاو نتایج بازرسی‌ها میدانی در یک شبکه متمرکز قرار می‌گیرد. به این ترتیب، مدیریت مساجد از مجموعه‌ای از فعالیت‌های سنتی، به ساختاری مبتنی بر داده‌های لحظه‌ای، گزارش‌های استاندارد و شاخص‌های عملکرد منتقل می‌شود.
یک شبکه ۸۵ هزار مسجدی در یک سامانه
ابعاد این پروژه نشان می‌دهد که موضوع تنها منحصر به راه‌اندازی یک نرم‌افزار اداری نیست. سامانه جدید در ۱۳ شعبه وزارت امور اسلامی و در ۱۵۱ شهر و شهرستان فعال است و حدود ۱۴ هزار و ۶۴۷ کاربر از آن استفاده می‌کنند. این سامانه تمام چرخه حیات مسجد را در بر می‌گیرد؛ از شناسایی نیاز به ساخت مسجد و ثبت کمک‌های مردمی، تا مراحل ساخت، ثبت رسمی، بهره‌برداری، نظارت میدانی، تعمیر و نگهداری، مدیریت دارایی‌ها، گزارش عملکرد و پشتیبانی از تصمیم‌گیری مدیران.
در واقع، هدف آن است که مسجد در سراسر این چرخه، یک هویت دیجیتال داشته باشد؛ هویتی که بتوان وضعیت آن را در هر مرحله ثبت و پیگیری کرد. این تحول، مهم‌ترین تفاوت میان شیوه سنتی اداره مساجد و مدل جدید است.
این سامانه همچنین با اپلیکیشن «مساجد» برای عموم مردم در ارتباط است. شهروندان و ساکنان می‌توانند مسجد مورد نظر خود را پیدا کنند، در طرح‌های نظافت، نگهداری و ساخت مسجد مشارکت کنند و از طریق سیستم دیجیتال شکایت خود را ثبت کنند که البته باید دانست. بنابراین رفتار و تجربه کاربران مسجد نیز وارد این شبکه می‌شود.
قلب پروژه
اما مهم‌ترین قسمت سامانه، خدمات اداری نیست؛ نظارت میدانی است. بر اساس گزارش روزنامه «عکاظ»، بازرسی مساجد هدف اصلی سامانه محسوب می‌شود و ناظران و ناظرات می‌توانند در هنگام بازدید، بر اساس موقعیت جغرافیایی مسجد، اطلاعات را ثبت و نتیجه و ملاحظات خود را مستقیماً در سیستم وارد و تأیید کنند.
مقیاس این نظارت قابل توجه است. سامانه در دوره آزمایشی خود بیش از ۳ میلیون و ۶۰۱ هزار و ۹۱۲ بازدید نظارتی ثبت کرده است. از این میان، بیش از ۲ میلیون و ۸۶۶ هزار بازدید توسط ناظران، حدود ۵۹۴ هزار بازدید توسط ناظرات و ده‌ها هزار بازدید غیرعادی، بازدیدهای جمعه و بازرسی از مصلاهای عید ثبت شده است.
این اعداد یک تغییر مهم را نشان می‌دهد: نظارت بر مسجد دیگر حضور کم رنگ و رندوم فیزیکی یک بازرس و تهیه یک گزارش دستی نیست. بازدید به یک رویداد دیجیتال تبدیل می‌شود که مکان، زمان، نتیجه، ملاحظات و وضعیت مسجد را در یک نظام داده‌ای ثبت می‌کند. یعنی شبکه به بازرس فرمان می‌دهد که نظارت در خصوص کدام مساجد در باه زمانی مشخص انجام بگیرد و پایداری روند نظارت را سازماندهی می‌کند. در چنین ساختاری، هزاران مسجد پراکنده در جغرافیای عربستان می‌توانند در سطح مرکزی مشاهده و مقایسه شوند.
همین جاست که پروژه دیجیتال‌سازی معنایی فراتر از کاهش کاغذبازی پیدا می‌کند. فناوری در اینجا فقط ابزار سرعت بخشیدن به امور اداری نیست؛ بلکه نحوه دیده شدن مسجد توسط دولت را تغییر می‌دهد. در مدل جدید، دولت می‌تواند بداند یک مسجد کجاست، چه وضعیتی دارد، چه خدماتی دریافت کرده، چه مشکلاتی ثبت شده، چه زمانی مورد بازرسی قرار گرفته و نتیجه بازرسی چه بوده است. اطلاعاتی که زمانی پراکنده و محلی بودند، اکنون در یک شبکه متمرکز قابل مشاهده و تحلیل قرار می‌گیرند.
به این ترتیب، مسئله دیگر فقط مدیریت ساختمان مسجد نیست. مسجد به یک واحد اطلاعاتی در ساختار حکمرانی تبدیل می‌شود؛ واحدی که می‌توان عملکرد آن را اندازه‌گیری کرد، برای آن شاخص تعریف کرد، گزارش گرفت و درباره آن تصمیم گرفت.
کنترل گفتمان تبلیغی در مساجد
این تحول زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در کنار روند دیگری قرار گیرد که رسانه سعودی «الوطن» از آن با عنوان ضبط الخطاب الدعوي یا تنظیم و کنترل گفتمان دینی یاد کرده است.
بر اساس این گزارش، وزارت امور اسلامی در سال‌های اخیر برای فعالیت منابر و مبلغان ضوابط مشخصی وضع کرده و بر جلوگیری از استفاده حزبی و سیاسی از منبر و نیز پرهیز از ورود به برخی اختلافات فکری و عقیدتی تأکید کرده است. در همین چارچوب، منبر باید در قالب رسمی مورد نظر وزارت فعالیت کند و از تبدیل شدن به محل مناقشه سیاسی یا فکری جلوگیری شود.
در اینجا دو روند در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند: از یک سو، دیجیتالی شدن و افزایش ظرفیت نظارت بر خود مسجد و از سوی دیگر، تنظیم محتوای فعالیت دینی و خطابه. بنابراین کنترل دیگر فقط متوجه ساختمان و خدمات نیست؛ بلکه فضای فعالیت دینی نیز در چارچوب نهادی دولت تعریف می‌شود.
از مسجد به شبکه
در طول دوره مدیریت عبداللطیف آل‌الشیخ، ده‌ها هزار نیرو در قالب‌های مختلف برای فعالیت‌های مرتبط با مساجد، از امامان و مؤذنان گرفته تا مبلغان، ناظران و نیروهای خدماتی، جذب شده‌اند.
در نتیجه، مسجد از یک نهاد محلی که بخشی از فعالیت‌های آن به روابط اجتماعی و سنت‌های محلی وابسته بود، بیش از گذشته درون یک سازمان رسمی و سلسله‌مراتبی قرار گرفته است. این روند را اکنون فناوری تکمیل می‌کند: نیروها، ساختمان‌ها، خدمات و بازرسی‌ها همگی در یک شبکه مدیریتی واحد قرار می‌گیرند.
چه کسی تعیین می‌کند دین چه بگوید؟
در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا عربستان مسجدهای خود را دیجیتال کرده است یا نه. پرسش مهم‌تر این است که آیا حکومت هم‌زمان در حال دیجیتالی کردن و هوشمندسازی سازوکار کنترل دین هست؟
دینی که در فضای عمومی فعالیت می‌کند، زمانی می‌تواند به زبان اعتراض اجتماعی تبدیل شود که بخشی از استقلال نهادی خود را حفظ کرده باشد. اگر امام و خطیب، مسجد و برنامه‌های دینی، همگی در ساختاری رسمی قرار گیرند و فعالیت آنها به شکل مداوم ثبت، ارزیابی و پایش شود، ظرفیت مستقل مسجد برای ایفای نقش اجتماعی و اعتراضی نیز محدودتر می‌شود.
در چنین الگویی، دولت فقط مشخص نمی‌کند مسجد چگونه اداره شود؛ بلکه به‌تدریج درباره حدود فعالیت دینی، شیوه سخن گفتن از منبر و نوع موضوعاتی که در فضای رسمی دین مطرح می‌شود نیز نقش پررنگ‌تری پیدا می‌کند.
از کنترل فرد به کنترل شبکه
اهمیت پروژه جدید را می‌توان در همین تغییر خلاصه کرد: حرکت از کنترل فرد به کنترل شبکه.
در مدل سنتی، دولت برای نظارت بر یک امام یا یک مسجد ناچار بود از سازوکارهای اداری و بازدیدهای میدانی استفاده کند. در مدل دیجیتال، هزاران مسجد در یک ساختار اطلاعاتی واحد قرار می‌گیرند و داده‌های آنها به صورت استاندارد ثبت می‌شود. این یعنی کنترل نه فقط بر فرد یا یک مکان، بلکه بر شبکه‌ای گسترده از اماکن و نیروهای دینی. از این منظر، «مسجد دیجیتال» را نمی‌توان صرفاً پروژه‌ای برای افزایش بهره‌وری دانست.
آنچه امروز در عربستان در حال شکل‌گیری است، ترکیبی از تمرکز اداری، تنظیم گفتمان دینی و حکمرانی داده‌محور است. سامانه جدید مساجد، حلقه تازه‌ای از این زنجیره است؛ حلقه‌ای که ساختمان مسجد، امام، بازرس، خدمات، مشارکت مردم و فعالیت‌های روزمره مسجد را به مجموعه‌ای از داده‌های قابل ثبت و مدیریت تبدیل می‌کند.
به این ترتیب، مسیر تحول را می‌توان چنین خلاصه کرد: از مدیریت روحانیون به مدیریت داده‌های دینی؛ از کنترل فرد به کنترل شبکه‌ای؛ و از مسجد به‌عنوان یک فضای اجتماعی، به مسجد به‌عنوان بخشی از زیرساخت حکمرانی. در این معنا، اتفاق مهم ۱۳ اوت ۲۰۲۶ صرفاً رونمایی از یک سامانه جدید نبود. این روز را می‌توان نشانه‌ای از ورود مدیریت دینی در عربستان به مرحله‌ای دانست که در آن، مسجد نه فقط عبادتگاه، بلکه یک واحد اطلاعاتی در ساختار دولت است؛ واحدی که می‌توان آن را دید، اندازه گرفت، ارزیابی کرد و مدیریت کرد.[1]
[1] okaz.com.sa/local/na/2261206
alwatan.com.sa/article/1184195
news50.sa/المحلية/electronic-system-mosque-affairs-saudi-arabia
