وزارت امور اسلامی، دعوت و ارشاد عربستان برنامه‌ای با عنوان «بناء الإيمان» را در ریاض آغاز کرده است؛ برنامه‌ای که قرار است در طول سال و در مساجد و نمازخانه‌های تمامی شهرها و استان‌های عربستان اجرا شود.
هدف اعلام‌شده این برنامه، تقویت آگاهی دینی و فکری و تثبیت «عقیده صحیح اسلامی» است. این طرح شامل برنامه‌های آموزشی، خطبه‌های جمعه، درس‌های دینی و سخنرانی‌های آگاهی‌بخش بوده و بر محورهایی مانند توحید، اعتدال و میانه‌روی تأکید دارد.
این برنامه در سراسر کشور شامل ۱۵۶ فعالیت تبلیغی است و وزارت امور اسلامی اعلام کرده است که قصد دارد طی یک سال، بیش از ۱۰ میلیون نفر را به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم تحت پوشش قرار دهد. به این ترتیب، «بناء الإيمان» صرفاً یک برنامه آموزشی محدود نیست، بلکه طرحی سراسری برای حضور سازمان‌یافته دولت در فضای دینی جامعه است.
اهمیت این برنامه زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در روند سیاست مذهبی محمد بن‌سلمان طی یک دهه گذشته قرار دهیم. از سال ۲۰۱۶، حکومت سعودی به‌تدریج از قدرت و استقلال نهادهای سنتی دینی کاست و در مقابل، نقش ساختارهای رسمی دولت در مدیریت امور مذهبی را افزایش داد.
در سال ۲۰۱۶، اختیارات هیئت امر به معروف و نهی از منکر به‌شدت محدود شد و نیروهای آن دیگر اختیار تعقیب، بازجویی و بازداشت افراد را نداشتند. این اقدام یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای کاهش قدرت اجرایی نهاد مذهبی سنتی در جامعه سعودی بود.
در ادامه، دولت کنترل خود بر ساختار رسمی امور دینی، از جمله مساجد، ائمه، خطابه‌ها و فعالیت‌های تبلیغی را افزایش داد. همزمان، محمد بن‌سلمان بر مفاهیمی مانند «اسلام میانه‌رو»، «اعتدال» و مقابله با افراط‌گرایی تأکید کرد و این مفاهیم به بخش مهمی از گفتمان رسمی مذهبی عربستان تبدیل شدند.
در این روند، مسئله فقط محدود کردن روحانیون سنتی نبود؛ بلکه مرجعیت تعریف و ترویج گفتمان دینی نیز به‌تدریج از نهادهای سنتی به دولت منتقل شد. دولت تلاش کرد مشخص کند چه نوع قرائتی از اسلام باید در فضای عمومی حضور داشته باشد و چه موضوعاتی در مساجد و منابر مورد تأکید قرار گیرد.
از این منظر، «بناء الإيمان» ادامه همین روند است. دولت سعودی اکنون تنها به کنترل ساختار اداری مسجد یا نظارت بر امام جماعت اکتفا نمی‌کند، بلکه از طریق یک برنامه سراسری، محتوای دینی و فکری موردنظر خود را در شبکه مساجد سراسر کشور عرضه می‌کند.
بنابراین، ترویج «اسلام میانه‌رو» در عربستان را می‌توان در چارچوب افزایش تسلط دولت بر فضای فکر دینی فهم کرد؛ به‌گونه‌ای که نهادهای مذهبی سنتی هرچه بیشتر در ساختار رسمی دولت ادغام شده و امکان آن‌ها برای اتخاذ مواضع مستقل، به‌ویژه در موضوعاتی که با سیاست‌های حکومت همخوانی ندارد، محدود شود.
در واقع، سیاست محمد بن‌سلمان حذف دین از جامعه نیست؛ بلکه دولتی‌سازی مدیریت دین و کنترل مرجعیت دینی است. «بناء الإيمان» نیز در همین چارچوب، تلاشی برای استفاده از گسترده‌ترین شبکه مذهبی کشور یعنی مساجد، جهت تثبیت قرائت دینی مطلوب حکومت است.
از این منظر، مسجد در عربستان جدید نه از عرصه عمومی حذف شده و نه استقلال گذشته خود را حفظ کرده است؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین ابزارهای دولت برای سازمان‌دهی و هدایت گفتمان دینی جامعه تبدیل شده است.[1]
[1] spa.gov.sa/N2665264
