مؤسسه پژوهشی Impact-se که یک نهاد مستقر در اسرائیل است و محتوای کتاب‌های درسی کشورهای مختلف را با معیارهایی برگرفته از استانداردها و توصیه‌های یونسکو در زمینه صلح، مدارا و پرهیز از خشونت ارزیابی می‌کند، در تازه‌ترین گزارش خود تغییرات کتاب‌های درسی عربستان سعودی در سال‌های تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ و ۲۰۲۵-۲۰۲۶ را بررسی کرده است. این گزارش که ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شد، ۱۳۶ کتاب درسی، عمدتاً در حوزه‌های علوم انسانی و مطالعات دینی و اجتماعی، را بررسی و نسخه‌های جدید را با نمونه‌های پیشین مقایسه کرده است.
گزارش جدید، تغییرات آموزشی عربستان را بخشی از روند اصلاحی چندساله‌ای می‌داند که در سال‌های اخیر شتاب گرفته و با اهداف «چشم‌انداز ۲۰۳۰» این کشور پیوند خورده است. در ارزیابی Impact-se، محتوای مربوط به یهودیان، مسیحیان و دیگر اقلیت‌های دینی، مضامین مرتبط با جهاد و جنگ، آموزش مدارا و همزیستی و حتی بازنمایی زنان، در مجموع نسبت به سال‌های قبل تعدیل شده است. این مؤسسه می‌گوید بخش عمده مطالبی که در گزارش‌های قبلی خود به‌عنوان ضدیهودی یا تبعیض‌آمیز شناسایی کرده بود، اکنون از کتاب‌های درسی حذف شده است.
یکی از تغییرات مهم در این زمینه، حذف حدیثی از کتاب «مهارت‌های زندگی و خانواده» پایه هفتم است که در نسخه‌های قدیمی‌تر، پیروان یهودیت، مسیحیت و زرتشتی‌گری را به حیوانات ناقص یا ازکارافتاده تشبیه می‌کرد. گزارش جدید همچنین از حذف مطالبی خبر می‌دهد که یهودیان را مستوجب دوزخ معرفی می‌کرد یا در برخی روایت‌ها آنان را در زمره عوامل فروپاشی امپراتوری عثمانی قرار می‌داد. به این ترتیب، آنچه در نسخه‌های قدیمی‌تر به‌صورت تعمیم‌های منفی درباره گروه‌های دینی و قومی مطرح می‌شد، در نسخه‌های جدید بسیار محدودتر شده است.
هم‌زمان، کتاب‌های درسی نمونه‌هایی بیشتری از روابط مسالمت‌آمیز پیامبر اسلام با غیرمسلمانان ارائه می‌کنند. دروس مطالعات اسلامی از پیمان‌ها و مناسبات پیامبر با یهودیان، مسیحیان و قبایل عرب به‌عنوان نمونه‌هایی از همزیستی یاد می‌کنند و در یکی از کتاب‌های پایه نهم نیز بر ممنوعیت آسیب‌رساندن به غیرنظامیان در جنگ تأکید شده است. گزارش همچنین از گسترش آموزش‌هایی درباره گفت‌وگو، احترام به دیگر فرهنگ‌ها و ادیان و تقویت تفکر انتقادی سخن می‌گوید؛ برای نمونه، در یک درس از دانش‌آموزان خواسته شده این دیدگاه را نقد کنند که نیکی و مهربانی فقط در قبال مسلمانان ضرورت دارد.
در موضوع اسرائیل و صهیونیسم، روند اصلاحی ادامه یافته، اما وضعیت با بخش مربوط به یهودیان تفاوت دارد. در یکی از کتاب‌های تاریخ پایه یازدهم، تعبیر «دشمن صهیونیستی» درباره اسرائیل به «اشغالگری اسرائیل» تغییر کرده است. این تغییر از نگاه Impact-se نشانه کاهش ادبیات خصمانه است، هرچند خود مؤسسه همچنان استفاده از تعبیر «اشغالگری اسرائیل» را مسئله‌دار می‌داند.
یکی از تغییرات تازه و نمادین، حذف جمله «مسلمانان هرگز از قدس دست نخواهند کشید» از یک تمرین کتاب «کفایات لغوی» پایه یازدهم است. این عبارت در نسخه سال تحصیلی ۲۰۲۳-۲۰۲۴ وجود داشت، اما در نسخه ۲۰۲۴-۲۰۲۵ حذف شد و در نسخه ۲۰۲۵-۲۰۲۶ نیز بازنگشت. Impact-se این حذف را نشانه کنار گذاشتن یک ارجاع سیاسی و دینی با بار مستقیم درباره مناقشه قدس دانسته است.
تغییر در نقشه‌ها نیز همچنان یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تحول در این زمینه است. در برخی کتاب‌های مطالعات اجتماعی، نقشه‌هایی که پیش‌تر کل سرزمین واقع در محدوده اسرائیل را با عنوان «فلسطین» نشان می‌دادند، در نسخه‌های جدید این عنوان را حذف کرده‌اند و منطقه را بدون نام باقی گذاشته‌اند. با این حال، این تغییر به معنای شناسایی اسرائیل نیست. Impact-se می‌گوید در نقشه‌های بررسی‌شده هیچ نمونه‌ای از نقشهای که اسرائیل را با نام خود به رسمیت بشناسد پیدا نکرده است. ازاین‌رو، سیاست جدید را بیشتر باید «حذف نام‌گذاری» دانست تا «به‌رسمیت‌شناسی اسرائیل».
این تحول البته به معنی کنار گذاشته شدن کامل ادبیات انتقادی درباره اسرائیل و صهیونیسم نیست. در برخی کتاب‌ها، اسرائیل همچنان «اشغالگر» یا «دولت اشغالگر» معرفی می‌شود و روایت مسئله فلسطین همچنان بخشی از محتوای آموزشی را تشکیل می‌دهد. برای نمونه، یک کتاب همچنان روایتی درباره تلاش حاییم وایزمن برای گفت‌وگو با ملک عبدالعزیز درباره مسئله فلسطین ارائه می‌کند و صهیونیست‌ها را در این ماجرا با تعابیر منفی توصیف می‌کند. بنابراین، کاهش شدت ادبیات ضداسرائیلی را نباید با کنار گذاشتن روایت سنتی عربستان درباره مسئله فلسطین یکی دانست.
تغییرات کنونی در واقع ادامه مسیری است که Impact-se در گزارش‌های قبلی نیز ثبت کرده بود. در سال‌های گذشته، مطالبی درباره «جنبش صهیونیستی نژادپرستانه اروپایی»، انتساب آتش‌سوزی مسجدالاقصی در سال ۱۹۶۹ به صهیونیست‌ها، انکار سابقه تاریخی حضور یهودیان در فلسطین و برخی روایت‌های شدید ضدیهودی از کتاب‌های درسی حذف شده بود. گزارش ۲۰۲۴ نیز نشان داده بود که این تغییرات با حذف بخش‌هایی از ادبیات شدیداً ضداسرائیلی و تعدیل محتوای مربوط به جهاد، مسیحیان و اقلیت‌های دینی همراه شده است.
با این حال، یک نکته مهم در ارزیابی این روند، تفاوت میان «کاهش یهودستیزی» و «تغییر نگاه به اسرائیل» است. خود Impact-se در پژوهش‌های منطقه‌ای خود تصریح کرده است که ممکن است محتوای یک نظام آموزشی درباره یهودیان از تعابیر ضدیهودی پاک شده باشد، اما همچنان در قبال اسرائیل موضعی منفی داشته باشد. از این منظر، اصلاحات عربستان را باید دو روند هم‌زمان اما متفاوت دانست: از یک سو، حذف تدریجی کلیشه‌های مذهبی و ضدیهودی؛ و از سوی دیگر، کاهش تدریجی شدت زبان رسمی درباره اسرائیل، بدون آنکه هنوز به شناسایی آموزشی یا سیاسی اسرائیل منجر شده باشد.
در عین حال، همه بخش‌های کتاب‌های درسی به یک اندازه دگرگون نشده‌اند. گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶ همچنان به نبود آموزش هولوکاست در برنامه درسی عربستان اشاره می‌کنند. به بیان دیگر، حتی در شرایطی که بسیاری از تعابیر ضدیهودی حذف شده‌اند، تاریخ یهودیان اروپا و هولوکاست هنوز جایگاه مشخصی در آموزش رسمی عربستان پیدا نکرده است. همین مسئله نشان می‌دهد که فرایند بازنگری در برنامه درسی هنوز پایان نیافته است.
نکته قابل توجه دیگر آن است که اصلاحات فقط به موضوع یهودیان و اسرائیل محدود نیست. گزارش تازه از افزایش حضور زنان در نقشهای اجتماعی و اقتصادی، تقویت تفکر انتقادی، کاهش محتوای افراطی و تعدیل برخی تعابیر درباره اقلیت‌های مذهبی و اجتماعی خبر می‌دهد. این روند را می‌توان در چارچوب بازتعریف گسترده‌تری از هویت آموزشی عربستان تحت پروژه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» تحلیل کرد؛ پروژه‌ای که علاوه بر اقتصاد و ساختار اجتماعی، در پی بازتنظیم بخشی از آموزش دینی و فرهنگی نیز بوده است.
با این همه، در خواندن این گزارش باید به جایگاه خود Impact-se نیز توجه داشت. این مؤسسه خود را یک نهاد پژوهشی و سیاست‌گذاری بین‌المللی معرفی می‌کند که محتوای آموزشی را براساس استانداردهای برگرفته از اسناد یونسکو و سازمان ملل بررسی و برای تغییر آن در صورت مشاهده موارد ناسازگار با معیارهای موردنظرش advocacy می‌کند. این نهاد دفتر عملیاتی در رمت‌گن اسرائیل و لندن دارد و سال‌هاست درباره کتاب‌های درسی کشورهای عربی، از جمله عربستان، اسرائیل و سرزمین‌های فلسطینی پژوهش می‌کند.
از این منظر، گزارش Impact-se را نمی‌توان صرفاً گزارشی خنثی درباره تغییرات محتوای آموزشی دانست. این گزارش هم‌زمان یک ارزیابی پژوهشی و نوعی سنجش سیاستی است که در آن معیارهایی مشخص برای «آموزش صلح و مدارا» تعریف شده و یکی از شاخص‌های مورد توجه آن، نحوه بازنمایی اسرائیل و یهودیان است. خود مؤسسه نیز در برخی پژوهش‌های پیشین صراحتاً از لزوم اعمال فشار برای تغییر برنامه‌های درسی سخن گفته است. بنابراین، اگرچه یافته‌های آن درباره حذف یا باقی‌ماندن مطالب را می‌توان به‌عنوان داده‌ای برای بررسی تحولات آموزشی عربستان مورد استفاده قرار داد، نتیجه‌گیری‌های سیاسی آن، به‌ویژه درباره حرکت عربستان به سوی عادی‌سازی با اسرائیل، نیازمند تفکیک از داده‌های خام و مطالعه در کنار منابع مستقل است.
در نتیجه، آنچه در کتاب‌های درسی عربستان طی چند سال گذشته رخ داده، بیشتر از یک حذف چند عبارت پراکنده است. بخشی از زبان مذهبی ضدیهودی کنار گذاشته شده، نمونه‌های بیشتری از همزیستی دینی وارد کتاب‌ها شده، ادبیات مربوط به صهیونیسم و اسرائیل در مواردی تعدیل شده و حتی برخی نقشه‌ها از نام‌گذاری صریح «فلسطین» به سوی بی‌نام گذاشتن منطقه حرکت کرده‌اند. در عین حال، اسرائیل هنوز در نقشه‌های بررسی‌شده به رسمیت شناخته نمی‌شود، تعبیر «اشغالگری اسرائیل» همچنان به کار می‌رود و مسئله فلسطین همچنان در چارچوب رسمی آموزش عربستان حضور دارد. بنابراین، تغییرات اخیر را می‌توان نشانه روشن تعدیل گفتمان آموزشی عربستان دانست، اما هنوز برای تعبیر آن به‌عنوان تغییر کامل موضع این کشور درباره اسرائیل و مسئله فلسطین فاصله وجود دارد.[1]
[1] impact-se.org/publication/review-of-saudi-textbooks-2024-2026
