اسلام، انسان را از اسارت نفس و قدرت‌های ظالمانه رها می‌کند

حجت‌الاسلام والمسلمین سیدجعفر موسوی‌زاده در کرسی علمی-ترویجی که به همت مرکز پژوهش‌های بین‌الملل حوزه‌های علمیه و با همکاری دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره) امروز در سالن جلسات این دانشگاه برگزار شد با اشاره به موضوع «نقش انسان‌شناسی اسلامی در تحقق آزادی‌های مشروع» اظهار کرد: این موضوع از مباحث بنیادین و در عین حال کاربردی در عرصه حقوق و اندیشه سیاسی است که امروز نیز در سطح جهانی درباره آن بحث‌های گسترده‌ای مطرح می‌شود.

وی افزود: حدود یک سال و نیم پیش، در همایشی با موضوع «حقوق ملت و آزادی‌های مشروع» که از سوی شورای نگهبان برگزار شده بود، مقاله‌ای با همین محور در بخش بین‌الملل ارائه کردم. مباحثی که پیش‌تر درباره این موضوع گردآوری کرده بودم، به‌تدریج به یک بحث منسجم و پژوهشی تبدیل شد.

این پژوهشگر حوزوی با اشاره به اینکه مقاله مذکور به‌عنوان مقاله برتر بخش بین‌الملل مورد تقدیر رئیس‌جمهور و دبیر شورای نگهبان قرار گرفت، بیان کرد: این مقاله به زبان عربی ارائه شده بود، ولی در این نشست به زبان فارسی ارائه خواهد شد.

مدیر مجتمع عالی بین‌الملل حوزه‌های علمیه با تأکید بر ضرورت تبیین مفهوم آزادی از منظر اسلام ادامه داد: در فضای فکری امروز جهان، گاهی این‌گونه القا می‌شود که آزادی به‌طور کامل در غرب تحقق یافته است؛ ازاین‌رو، ضروری است مفاهیم مرتبط با آزادی و تفاوت مبانی اسلامی با دیدگاه‌های دیگر به‌صورت دقیق بررسی شود.

آزادی پیوسته با کرامت و معنویت است

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با اشاره به مفهوم آزادی در اندیشه اسلامی، عنوان کرد: آزادی در نگاه اسلامی، پیوندی ناگسستنی با کرامت و معنویت دارد. مفهوم آزادی در فلسفه سیاسی و حقوق همواره از موضوعات محوری بوده است، اما تعریف آن به نگرش هر مکتب فکری و برداشتی که از حقیقت انسان دارد، وابسته است.

وی خاطرنشان کرد: در جهان‌بینی اسلامی، آزادی با مسئولیت اخلاقی و ارتباط توحیدی انسان با پروردگار معنا پیدا می‌کند. از این منظر، آزادی نه‌تنها یک حق، بلکه فضیلت و بستری برای رشد انسان است که او را در مسیر کمال نهایی و رهایی از اسارت هواهای نفسانی و طاغوت‌ها قرار می‌دهد.

تفاوت آزادی در اندیشه اسلامی با آزادی مطلق در نگرش سکولار

این استاد حوزه علمیه با مقایسه دیدگاه اسلامی با برخی نگرش‌های سکولار اظهار کرد: در مقابل نگاه اسلامی، رویکردی وجود دارد که آزادی را عمدتاً به‌عنوان حقی فردی و مطلق تعریف می‌کند و آن را از ارزش‌های دینی و اخلاقی جدا می‌سازد. در برخی مکاتب مدرن و سکولار، آزادی بر محور امیال شخصی و منافع مادی تفسیر می‌شود؛ به‌گونه‌ای که هر فرد بتواند بدون محدودیت‌های اخلاقی و دینی، مطابق خواسته‌های خود رفتار کند. در چنین نگرشی، مرجعیت دین، تعالیم وحیانی و ارزش‌های تعالی‌بخش از تعیین حدود آزادی کنار گذاشته می‌شوند.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با بیان اینکه چنین رویکردی می‌تواند زمینه‌ساز فردگرایی افراطی و نسبی‌گرایی اخلاقی شود، گفت: هنگامی که ارزش‌های ثابت اخلاقی نادیده گرفته شوند، جوامع ممکن است با بحران‌های عمیق اجتماعی و خانوادگی مواجه شوند.

وی ادامه داد: در بررسی وضعیت برخی جوامع غربی، مشاهده می‌کنیم که برداشت‌های خاص از آزادی، در مواردی به تضعیف بنیان خانواده و تغییر گسترده معیارهای اخلاقی انجامیده است. هنگامی که آزادی از هرگونه ضابطه و معیار تعالی‌بخش جدا شود، ممکن است انسان به‌تدریج از ارزش‌های اخلاقی فاصله بگیرد و به رفتارهایی روی آورد که پیش‌تر حتی در همان جوامع نیز پذیرفته‌شده نبودند. بنابراین، اختلاف اصلی در بحث آزادی، به نوع نگاه ما به حقیقت انسان و جایگاه ارزش‌های اخلاقی و دینی در زندگی فردی و اجتماعی بازمی‌گردد.

حقیقت انسان در منظومه فکری اسلام؛ ترکیبی از جسم و روح الهی

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در ادامه، با تبیین مبانی انسان‌شناسی اسلامی گفت: برای فهم درست آزادی‌های مشروع، ابتدا باید حقیقت انسان را در منظومه فکری اسلام بشناسیم؛ زیرا بدون شناخت جایگاه و ظرفیت‌های وجودی انسان، نمی‌توان تعریف جامعی از آزادی ارائه کرد. انسان موجودی دارای دو بُعد جسمانی و روحانی است. بُعد جسمانی او را در شمار موجودات طبیعی قرار می‌دهد، اما دمیده‌شدن روح الهی، حقیقتی برتر و ظرفیتی ویژه در وجود او ایجاد می‌کند.

مدیر مجتمع عالی بین‌الملل حوزه‌های علمیه با اشاره به آیات قرآن کریم درباره آفرینش انسان افزود: روح الهی، منشأ هویت عقلانی و اخلاقی انسان است و زمینه برخورداری او از جایگاهی ممتاز در نظام آفرینش را فراهم می‌کند. همین حقیقت است که انسان را شایسته مقام خلافت و جانشینی الهی بر روی زمین می‌سازد.

این استاد حوزه علمیه تصریح کرد: بر اساس این نگاه، انسان را نمی‌توان صرفاً موجودی مادی دانست که نیازهای او به خواسته‌های جسمانی و منافع دنیوی محدود می‌شود؛ بلکه ابعاد عقلانی، معنوی و اخلاقی نیز در حقیقت او نقش اساسی دارند.

ارتباط با خداوند؛ شرط دستیابی به آرامش حقیقی

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با تأکید بر نقش ارتباط توحیدی در آرامش انسان بیان کرد: برخلاف دیدگاه‌هایی که سعادت انسان را در استقلال کامل از خداوند جست‌وجو می‌کنند، اسلام رشد حقیقی را در ارتباط با خالق هستی می‌داند. انسان تنها از طریق پیوند با خداوند متعال می‌تواند به آرامش حقیقی دست یابد. قرآن کریم با تأکید بر یاد خداوند، آرامش قلب‌ها را در گرو ذکر الهی معرفی می‌کند و دوری از یاد خدا را زمینه‌ساز زندگی دشوار و سرگردانی انسان می‌داند.

این پژوهشگر حوزوی با اشاره به تجربه‌های خود در نشست‌های بین‌المللی گفت: در سفرها و نشست‌هایی که در کشورهای مختلف حضور داشته‌ام، بارها افرادی را دیده‌ام که با وجود برخورداری از بهترین خودروها، خانه‌ها، امکانات رفاهی و موقعیت‌های مادی، از نبود آرامش در زندگی خود شکایت داشته‌اند.

وی ادامه داد: برخی از این افراد با وجود برخورداری از امکانات فراوان، از بی‌خوابی، نگرانی و مشکلات خانوادگی سخن می‌گویند و به دنبال راهی برای بازیابی آرامش خود هستند. این وضعیت نشان می‌دهد که برخورداری از امکانات مادی، به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ‌گوی همه نیازهای وجودی انسان باشد.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با اشاره به برخی بحران‌های اخلاقی و خانوادگی در جوامع غربی خاطرنشان کرد: از منظر اسلام، انسان موجودی است که برای رسیدن به آرامش، به ارتباط با خداوند و بهره‌گیری از هدایت الهی نیاز دارد؛ زیرا خداوند خالق انسان است و بهتر از هر کسی به نیازهای حقیقی و ظرفیت‌های وجودی او آگاهی دارد.

خلافت الهی و کرامت انسان؛ زیربنای حقوق و آزادی‌های مشروع

وی با اشاره به جایگاه انسان در جهان‌بینی قرآنی اظهار کرد: در نگاه قرآن کریم، انسان از جایگاهی ممتاز در میان مخلوقات برخوردار است و به‌عنوان موجودی دارای اراده، اختیار و مسئولیت، امانت الهی را بر عهده گرفته است.انسان مسئول سرنوشت فردی و اجتماعی خویش است و برخورداری او از کرامت تکوینی، یکی از مهم‌ترین مبانی حقوق و آزادی‌های مشروع در جامعه اسلامی به شمار می‌رود.

مدیر مجتمع عالی بین‌الملل حوزه‌های علمیه تأکید کرد: این نکته بسیار مهم است که کرامت تکوینی انسان، زیربنای تمام حقوق و آزادی‌های مشروع در جامعه اسلامی محسوب می‌شود. انسان به دلیل جایگاه وجودی خود از کرامت برخوردار است و این کرامت، مبنایی برای به‌رسمیت‌شناختن حقوق او به شمار می‌آید.

این استاد حوزه علمیه ادامه داد: البته انسان برای رسیدن به اهداف عالی آفرینش باید مسیر صحیح زندگی را بشناسد و در آن حرکت کند؛ زیرا خروج از مسیر هدایت می‌تواند مانع شکوفایی استعدادها و دستیابی او به کمال نهایی شود.

فطرت انسانی ثابت است و با تغییرات تاریخی دگرگون نمی‌شود

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در تبیین یکی دیگر از مبانی انسان‌شناسی اسلامی، به ثبات فطرت انسانی اشاره کرد و گفت: یکی از مسائل مهم در بحث آزادی‌های مشروع، تفاوت نگاه اسلام به فطرت انسان با برخی نظریه‌های مدرن درباره حقیقت انسان است. در برخی مکاتب فکری معاصر، تقسیم‌بندی‌هایی مانند انسان سنتی و انسان مدرن مطرح می‌شود و حقیقت انسان تا حد زیادی محصول شرایط تاریخی و اجتماعی در نظر گرفته می‌شود. بر اساس این نگاه، با تغییر دوران و ورود به عصر جدید، باید بسیاری از معیارها و ارزش‌های پیشین را کنار گذاشت.

این پژوهشگر حوزوی ادامه داد: گاهی چنین استدلال می‌شود که آموزه‌های دینی و اخلاقی متعلق به دوران گذشته‌اند و با ورود به قرن بیست‌ویکم باید به‌طور کامل از آنها فاصله گرفت؛ اما اسلام بر این نکته تأکید دارد که تحولات تمدنی و فرهنگی، اگرچه بر ظاهر زندگی انسان تأثیر می‌گذارند، جوهر فطرت الهی او را تغییر نمی‌دهند.

وی با اشاره به آیه ۳۰ سوره روم و تأکید قرآن بر فطرت الهی انسان تصریح کرد: فطرت انسانی در طول زمان‌ها و در جوامع مختلف، از حقیقت مشترکی برخوردار است. انسان در قرن‌های گذشته و امروز، با وجود تفاوت در سبک زندگی و امکانات، همچنان دارای نیازهای بنیادین و ظرفیت‌های فطری است.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در ادامه، دیدگاه برخی اندیشمندان اسلامی درباره حقیقت انسان را تشریح کرد و گفت: علامه طباطبایی(ره) حقیقت انسان را فراتر از بُعد مادی می‌داند و زمینه کرامت او را در روح ملکوتی‌اش جست‌وجو می‌کند.

وی افزود: شهید مرتضی مطهری(ره) نیز یکی از ریشه‌های انحرافات فکری غرب را تقلیل حقیقت انسان به موجودی صرفاً مادی و ابزارساز و نادیده‌گرفتن ابعاد فطری او می‌داند. حضرت آیت‌الله جوادی آملی و امام خمینی(ره) نیز بر شرافت فطری انسان تأکید دارند و معتقدند این ظرفیت در پرتو هدایت الهی و عبودیت به فعلیت می‌رسد. بر این اساس، برخورداری از فطرت الهی به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه انسان باید با هدایت‌پذیری و بندگی خداوند، استعدادهای متعالی خود را شکوفا کند.

کرامت ذاتی انسان، فراگیر و مستقل از نژاد و عقیده است

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با اشاره به مفهوم کرامت ذاتی انسان در قرآن کریم اظهار کرد: خداوند متعال در آیه ۷۰ سوره اسراء می‌فرماید: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»؛ یعنی فرزندان آدم را گرامی داشتیم. تعبیر «بنی‌آدم» نشان می‌دهد که کرامت مورد اشاره در این آیه، به گروه خاصی از انسان‌ها اختصاص ندارد، بلکه همه انسان‌ها را دربرمی‌گیرد. این کرامت، فارغ از نژاد، رنگ، موقعیت اجتماعی و تعلقات انسانی، از جایگاهی بنیادین در آفرینش برخوردار است. بهره‌مندی از امکانات زمین و آسمان و برخورداری از ظرفیت‌هایی که انسان را از بسیاری از مخلوقات متمایز می‌کند، از مظاهر این کرامت ذاتی است.

مدیر مجتمع عالی بین‌الملل حوزه‌های علمیه با تأکید بر ارتباط میان کرامت، آزادی و مسئولیت بیان کرد: اگر بخواهیم آزادی مشروع را به‌درستی تعریف کنیم، باید این سه مفهوم را در کنار یکدیگر قرار دهیم؛ زیرا آزادی بدون توجه به کرامت انسانی و مسئولیت‌پذیری، نمی‌تواند به تحقق اهداف متعالی انسان منجر شود.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره کرامت انسانی گفت: کرامت واقعی انسان اقتضا می‌کند که از حق انتخاب و آزادی برخوردار باشد. انسان موجودی مختار آفریده شده است و باید بتواند با اراده خود انتخاب کند؛ اما در برابر انتخاب‌های آگاهانه خویش نیز مسئول است. انسان در برابر خداوند، جامعه و تاریخ پاسخ‌گوست. بنابراین، آزادی مطلق و بدون مسئولیت، نه‌تنها موجب تقویت کرامت انسانی نمی‌شود، بلکه می‌تواند زمینه نابودی آن را فراهم کند.

این استاد حوزه علمیه تأکید کرد: تکریم حقیقی انسان زمانی محقق می‌شود که اراده آزاد او در چارچوب قوانین الهی و تکالیف اخلاقی هدایت شود؛ در غیر این صورت، آزادی ممکن است به ابزاری برای تضییع حقوق دیگران و تخریب بنیان‌های اخلاقی جامعه تبدیل شود.

عبودیت الهی نه در برابر آزادی، بلکه مکمل آن است

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در ادامه به تبیین رابطه آزادی و عبودیت در اندیشه اسلامی پرداخت و اظهار کرد: ممکن است در نگاه نخست، بندگی خداوند با آزادی انسان در تعارض به نظر برسد؛ زیرا در برخی نگرش‌های رایج، آزادی به معنای رهایی از هرگونه محدودیت و التزام تعریف می‌شود.

وی افزود: اما در منطق اسلام، آزادی و بندگی خداوند نه‌تنها با یکدیگر منافات ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند. عبودیت الهی انسان را از اسارت هواهای نفسانی، شهوت‌ها و سلطه طاغوت‌های بیرونی رها می‌کند و زمینه دستیابی او به استقلال حقیقی را فراهم می‌سازد.

این پژوهشگر حوزوی با اشاره به سخن امیرالمؤمنین علی(ع) در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، مبنی بر اینکه انسان نباید بنده دیگری باشد، در حالی که خداوند او را آزاد آفریده است، گفت: این بیان نشان می‌دهد که آزادی حقیقی، در نفی هرگونه بندگی غیر خدا و رهایی از سلطه‌ای است که کرامت انسان را خدشه‌دار می‌کند.

وی با اشاره به آیه ۵۶ سوره ذاریات، «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»، خاطرنشان کرد: قرآن کریم عبودیت را غایت آفرینش انسان معرفی می‌کند. بندگی آگاهانه خداوند، انسان را از جهل، خرافات و تعلقات پست دنیوی رها می‌سازد؛ زیرا این وابستگی‌ها خود می‌توانند به موانعی در مسیر آزادی حقیقی تبدیل شوند. انسانی که به مرتبه‌ای از عبودیت آگاهانه دست می‌یابد، از اقتدار و استقلال معنوی برخوردار می‌شود و در برابر قدرت‌های شیطانی و زورگویان جهان تسلیم نخواهد شد.

وی با اشاره به شرایط کنونی جهان و تقابل قدرت‌های سلطه‌گر با جمهوری اسلامی ایران گفت: امروز نیز یکی از مبانی ایستادگی در برابر زورگویی‌های جهانی، همین اعتقاد به قدرت لایزال الهی و تکیه بر اندیشه اسلامی است. آزادی حقیقی آن است که انسان در برابر ظلم بایستد، نه اینکه به برده ظلم تبدیل شود. بنابراین، آزادی در اندیشه اسلامی با مسئولیت‌پذیری، استقلال معنوی و مقابله با سلطه و ستم پیوندی عمیق دارد.

آزادی‌های مشروع در چارچوب شریعت، عقلانیت و مصالح عمومی تعریف می‌شوند

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در تبیین مفهوم آزادی‌های مشروع از منظر اندیشه رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: آزادی‌های مشروع به معنای حق انتخاب و تصرف انسان در محدوده‌ای است که شریعت، عقلانیت و مصالح عمومی تعیین می‌کنند.

وی با بیان اینکه تعیین ضوابط آزادی به معنای سلب آزادی انسان نیست، افزود: برای توضیح این مسئله می‌توان از یک مثال استفاده کرد. هنگامی که کارخانه‌ای وسیله‌ای مانند خودرو تولید می‌کند، دستورالعملی نیز در اختیار مصرف‌کننده قرار می‌دهد تا با رعایت ضوابط تعیین‌شده، از آن وسیله به‌درستی استفاده کند و عمر مفید آن افزایش یابد.

این پژوهشگر حوزوی ادامه داد: انسان نیز برای دستیابی به بالاترین ظرفیت‌های وجودی خود به راهنمایی نیاز دارد. خداوند متعال این راهنمایی را از طریق قرآن کریم و تعالیم اهل‌بیت(ع) در اختیار انسان قرار داده است تا بتواند از ظرفیت‌های وجودی و کرامت انسانی خود به بهترین شکل بهره‌مند شود.

مدیر مجتمع عالی بین‌الملل حوزه‌های علمیه خاطرنشان کرد: رعایت این ضوابط، مانع آزادی انسان نیست، بلکه زمینه شکوفایی استعدادها و دستیابی او به کمال را فراهم می‌کند. آزادی در اسلام ابزاری برای رشد، تعالی و شکوفایی استعدادهای والای انسانی است، نه وسیله‌ای برای رهاسازی بی‌ضابطه امیال و سقوط به مرتبه‌ای پایین‌تر از شأن انسانی.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره آزادی حقیقی گفت: آزادی واقعی آن است که انسان را از عبودیت نفس، اسارت شهوات و پرستش غیر خدا نجات دهد و در خدمت اخلاق و معنویت قرار گیرد.

مخالفت اسلام با آزادی بی‌ضابطه و هرج‌ومرج

مدیر مجتمع عالی بین‌الملل حوزه‌های علمیه با تأکید بر ضرورت مرزبندی میان آزادی مشروع و آزادی مطلق اظهار کرد: اسلام با آزادی بی‌ضابطه‌ای که انسان را از هرگونه معیار اخلاقی و مسئولیت اجتماعی رها کند، مخالف است؛ زیرا چنین برداشتی از آزادی می‌تواند در نهایت به هرج‌ومرج، ظلم و تضییع حقوق دیگران منجر شود.

این استاد حوزه علمیه افزود: یکی از کارکردهای اساسی آزادی مشروع، صیانت از حقوق دیگران و جلوگیری از تعدی و تجاوز به حقوق فردی و اجتماعی است. آزادی نباید به ابزاری برای تضعیف امنیت اخلاقی و روانی جامعه یا نادیده‌گرفتن حقوق دیگران تبدیل شود.

وی ادامه داد: در برخی جوامع، ممکن است در ظاهر از آزادی سخن گفته شود، اما در عمل، محدودیت‌هایی بر افراد تحمیل شود که امکان برخورداری واقعی آنان از حقوقشان را از بین ببرد. ازاین‌رو، صرف به‌کاربردن عنوان آزادی کافی نیست، بلکه باید دید این مفهوم در عمل تا چه اندازه با کرامت انسانی، عدالت و حقوق دیگران سازگار است. آزادی مشروع، آزادی‌ای مسئولانه، عقلانی و متعهد به موازین الهی و قانونی است؛ آزادی‌ای که هم حق انتخاب انسان را به رسمیت می‌شناسد و هم مانع تعدی به حقوق دیگران می‌شود.

سه مبنای معرفتی آزادی‌های مشروع در اندیشه اسلامی

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در ادامه، با اشاره به مبانی معرفتی آزادی‌های مشروع گفت: نخستین مبنا، جهان‌بینی توحیدی است. آزادی بدون شناخت جایگاه انسان در هستی و نسبت او با خداوند، معنای کاملی پیدا نمی‌کند. در منظومه فکری توحیدی، آزادی زمانی ارزشمند است که انسان از وابستگی به غیر خدا رها شود و در مسیر عبودیت الهی حرکت کند. توحید، مانع آن می‌شود که آزادی به اسارت نفس، استبداد درونی و پیروی از امیال شیطانی تبدیل شود.

این پژوهشگر حوزوی، دومین مبنای معرفتی را کرامت و امانت الهی انسان دانست و اظهار کرد: انسان مخلوقی مختار و مسئول است و آزادی، شرط ضروری پذیرش تکالیف و مسئولیت‌های او به شمار می‌رود. اگر انسان از اختیار برخوردار نباشد، اساساً مسئولیت‌پذیری، تکلیف و مفاهیمی مانند پاداش و عقاب معنا نخواهند داشت. بنابراین، اختیار باید به رسمیت شناخته شود، اما این اختیار لازم است در پرتو عقل و هدایت الهی به کار گرفته شود.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده سومین مبنای معرفتی را غایت‌گرایی و هدفمندی آفرینش انسان برشمرد و گفت: انسان دارای هدفی والا، یعنی تقرب به خداوند متعال است. بر این اساس، آزادی هدف نهایی آفرینش نیست، بلکه ابزاری برای پیمودن مسیر کمال محسوب می‌شود. هر نوع آزادی که مانع حرکت انسان به سوی مقصد نهایی آفرینش شود، می‌تواند به انحراف و اتلاف استعدادهای انسانی بینجامد. ازاین‌رو، ارزیابی آزادی‌ها باید با توجه به تأثیر آنها بر رشد و تعالی انسان صورت گیرد.

عدالت، اخلاق و مصالح عمومی؛ معیارهای ارزشی آزادی مشروع

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده در ادامه به مبانی ارزشی و اخلاقی آزادی‌های مشروع اشاره کرد و گفت: نخستین مبنا، تقدم عدالت و اخلاق بر آزادی بی‌ضابطه است. آزادی‌ای که از عدالت و اخلاق جدا شود، نمی‌تواند از مشروعیت لازم برخوردار باشد. هرگاه آزادی فردی موجب ستم، تبعیض یا گسترش فساد اخلاقی در جامعه شود، باید حدود آن مورد بازنگری قرار گیرد؛ زیرا آزادی واقعی باید در خدمت تحقق عدالت، گسترش خیر عمومی و حفظ حقوق انسان‌ها باشد.

این استاد حوزه علمیه دومین مبنای ارزشی آزادی‌های مشروع را تقدم مصالح عمومی بر امیال فردی در موارد تزاحم دانست و اظهار کرد: این مسئله به جامعه اسلامی اختصاص ندارد، بلکه در همه جوامع، حفظ سلامت نهاد خانواده، امنیت اجتماعی و رعایت موازین اخلاقی از اهمیت برخوردار است.

وی ادامه داد: آزادی‌ که به تضعیف بنیان خانواده یا آسیب‌دیدن سلامت روانی جامعه منجر شود، نمی‌تواند بدون بررسی پیامدهای اجتماعی آن مورد پذیرش قرار گیرد. در این زمینه، ایجاد توازن میان منافع فردی و مصالح اجتماعی، اصلی اساسی است.

حجت‌الاسلام موسوی‌زاده سومین مبنای ارزشی آزادی‌های مشروع را پیوند آزادی با مسئولیت و تکلیف برشمرد و گفت: انسان مؤمن، در عین برخورداری از آزادی، در برابر خداوند، وجدان و جامعه مسئول است. حقوق فردی همواره با مسئولیت‌های اجتماعی و دینی پیوند دارند و این ارتباط، زمینه‌ساز پایداری جامعه دینی خواهد بود.

وی در پایان تأکید کرد: آزادی مشروع در اندیشه اسلامی، مفهومی جامع است که بر پایه جهان‌بینی توحیدی، کرامت ذاتی انسان، فطرت الهی، عدالت، اخلاق و مسئولیت‌پذیری شکل می‌گیرد. بر این اساس، آزادی حقیقی نه به معنای رهایی از همه ضوابط، بلکه به معنای فراهم‌شدن زمینه انتخاب آگاهانه، رشد معنوی، تحقق عدالت و رهایی انسان از سلطه نفس و قدرت‌های ظالمانه است.