برای نخستین بار در تاریخ، یک زن عهدهدار مقام اسقف اعظم کانتربری میشود؛ جایگاهی که پیش از او از سال ۵۹۷ میلادی تاکنون در اختیار ۱۰۵ مرد بوده است. این بدان معناست که اسقف لندن، سارا ملالی، توانسته است «بالاترین سقف شیشهای» کلیسای انگلستان را در هم بشکند. با این حال، در بسیاری از ادیان بزرگ جهان، موانع مشابهی همچنان پابرجا مانده و زنان هنوز از رسیدن به عالیترین سطوح رهبری بازماندهاند.
در ادامه نگاهی میاندازیم به جایگاه زنان در سطوح بالای رهبری برخی از ادیان بزرگ جهان:
جامعه آنگلیکان
در مقام اسقف اعظم کانتربری، ملالی رهبری جامعه جهانی آنگلیکان را نیز بر عهده خواهد داشت؛ جامعهای با بیش از ۸۵ میلیون عضو در ۱۶۵ کشور که از او بهعنوان «نخستین در میان همتایان» یاد میشود. با وجود این، بسیاری از پیروان همچنان بر این باورند که کتاب مقدس، رهبری کلیسا را منحصر به مردان میداند.
یکی از استثناهای مهم در این میان، کلیسای اسقفی آمریکا (Episcopal Church) است که در سال ۲۰۰۶ کاترین جِفِرتس شوری را بهعنوان نخستین زن به مقام اسقف اعظم آن حوزه منصوب کرد.
سایر کلیساهای پروتستان
در ایالات متحده، دیگر شاخههای پروتستان نیز تجربه رهبری زنان را داشتهاند. کشیش الیزابت ایتن دوازده سال ریاست کلیسای لوتری انجیلی آمریکا را بر عهده داشت. کلیسای متدیست متحد نیز زنان را به ریاست شورای اسقفان خود برگزیده است و در حال حاضر تریسی اسمیت مالون این سمت را دارد. افزون بر این، در سال ۲۰۲۳ کشیش کارن جورجیا تامپسون نخستین زنی شد که رهبری کلیسای متحد مسیح را به عنوان وزیر کل و رئیس شورا بر عهده گرفت.
در میان کلیساهای انجیلی، هرچند برخی زنان به عنوان شبان فعالیت دارند، اما بزرگترین شاخه انجیلی یعنی «کنوانسیون باپتیست جنوبی» همچنان رهبری را کاملاً در اختیار مردان نگاه داشته و حضور زنان در مقام شبانی را ممنوع میداند.
در کلیساهای سنتی سیاهپوستان آمریکا نیز، هرچند از قرن نوزدهم به زنان اجازه موعظه و کشیشی داده شده، اما رهبری عالی این نهادها تا قرن بیستویکم در انحصار مردان باقی ماند. یکی از موارد شاخص، «واشتی مورفی مککنزی» است که در سال ۲۰۰۰ به عنوان نخستین زن اسقف در کلیسای متدیست اسقفی آفریقایی منصوب شد.
کلیسای کاتولیک
در کلیسای کاتولیک، میان «خدمت روحانی» و «مدیریت» تمایز قائل میشوند. بر اساس آموزههای رسمی، زنان نمیتوانند به عنوان کشیش یا شماس منصوب شوند، زیرا همه حواریون مسیح مرد بودند. با این حال، در دوران پاپ فرانسیس، زنان به سطوح بالاتری از مدیریت کلیسایی رسیدهاند. برای نمونه، او برای نخستین بار یک راهبه را به ریاست یکی از دپارتمانهای واتیکان گماشت و به زنان حق رأی در شوراهای کلیسایی (سینودها) اعطا کرد.
کلیسای عیسی مسیح قدیسان آخرالزمان (مورمونها)
این کلیسا که بیش از ۱۷ میلیون پیرو در سراسر جهان دارد، در حال حاضر پس از درگذشت رئیس خود، راسل نلسون، در حال گذار رهبری است. از زمان تأسیس در سال ۱۸۳۰ تاکنون، همه رؤسای کلیسا مرد بودهاند و این روند طبق سنت دیرینه ادامه خواهد داشت؛ چراکه ساختار روحانیت در این آیین کاملاً مردانه است. زنان در این کلیسا صرفاً مدیریت سازمانهای وابسته به برنامههای زنان و دختران را بر عهده دارند که در سلسله مراتب پایینتر از گروههای تصمیمگیرنده مردانه قرار دارند.
یهودیت
جایگاه زنان در یهودیت میان اسرائیل و ایالات متحده تفاوت چشمگیری دارد. شاخههای اصلاحطلب و محافظهکار در آمریکا اجازه انتصاب زنان به مقام خاخامی را میدهند، اما شاخه ارتدوکس چنین امکانی را رد میکند. در اسرائیل، جریانهای اصلاحطلب و محافظهکار بسیار کوچکاند و نهادهای ارتدوکس تقریباً انحصار کامل بر امور دینی دارند.
اسلام
بر خلاف کلیسای انگلستان، اسلام ساختاری متمرکز و سلسلهمراتبی ندارد و در نتیجه، مقام واحدی مشابه اسقف اعظم کانتربری در آن وجود ندارد. در جوامع مسلمان، زنان بهطور سنتی امامت نماز جماعت مختلط را بر عهده نمیگیرند و مناصب عالی دینی غالباً در اختیار مردان است.
با این حال، زنان مسلمان در جوامع مختلف در نقشهایی چون عالمان دینی، واعظان و حتی در برخی کشورها به عنوان قضات دادگاههای شرعی فعالیت میکنند. تفاوتهای فرهنگی و برداشتهای فقهی گوناگون، موجب اختلاف دیدگاه درباره حدود و مشروعیت نقشهای دینی زنان شده است. شماری از مسلمانان در سالهای اخیر با استناد به نمونههای تاریخی از صدر اسلام، خواستار گسترش حضور زنان در عرصههای دینی شدهاند.
سایر ادیان غیرمتمرکز
در آیین هندو، اقتدار دینی از متون مقدس، سنتها و آموزههای استادان معنوی سرچشمه میگیرد. در آیین بودا نیز مرجعیت دینی از تعالیم بودا و اجماع جامعه پیروان ناشی میشود و ساختار رهبری متمرکز وجود ندارد. در هر دو دین، زنان در اقلیتاند، اما نمونههایی از رهبران زن قابل مشاهده است.
در آیین هندو، «ماتا امریتاناندمایی»، رهبر ۷۲ سالهای از جامعه ماهیگیران هند، اکنون سازمان مذهبی و خیریه خود را اداره میکند. در «فرقه راماکریشنا» نیز شاخهای ویژه برای راهبان زن وجود دارد که صومعههایی مستقل در سراسر جهان برپا کردهاند.
در آیین بودا، شمار زنانی که خواهان دریافت مقام روحانی (ordination) و عناوین بالاتر هستند، رو به افزایش است. برخی مکاتب مانند «سوتو زن» در ژاپن که پیروان فراوانی در غرب دارد، نسبت به رهبری زنان گشودهترند و چندین راهبه بلندپایه (abbess) در میان آنان فعالیت دارند.
آیین سیک
آیین سیک، که بر پایه آمار پنجمین دین بزرگ جهان به شمار میرود، همچنان تحت سلطه مردان است. هیچیک از ده «گورو»ی اصلی این دین زن نبودهاند. زنان در نهاد مرکزی مدیریت معابد سیک در هند (کمیته شیرو مانی گوردوارا) نیز حضوری اندک دارند. بیبی جاگیر کائور در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۴ نخستین زنی بود که ریاست این کمیته را بر عهده گرفت.
در بسیاری از معابد سیک، انجام آیینهایی چون حمل «پالانکین» حاوی کتاب مقدس «گورو گرانت صاحب» یا اجرای موسیقی مذهبی (کیرتان) در معبد طلایی امریتسار عمدتاً در اختیار مردان بوده است. هرچند این سنتها در برخی نقاط جهان، از جمله آمریکای شمالی، در حال تغییرند و زنان گروههای موسیقی مذهبی خود را تشکیل دادهاند.[1]
[1] apnews.com/article/women-leadership-ministry-global-religious-clergy-07312cf971666afbae792b14c411b306
