درگیری نظامی مستقیم بین ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، که با حملات هوایی اسرائیل به تأسیسات هستهای و نظامی ایران آغاز شد، به عنوان یک آزمون جهانی برای صفبندیهای دینی-سیاسی عمل کرد. «جنگ ۱۲ روزه» یک پاسخ دینی ساده و یکپارچه ایجاد نکرد، بلکه شکافهای عمیق و از پیش موجود در امتداد خطوط الهیاتی، فرقهای، ژئوپلیتیکی و ایدئولوژیک را آشکار و تشدید کرد.
جهان مسیحی: میان صلحجویی، پیشگویی و اعتراض
پاسخ مسیحیان جهان، خود نمونه کوچکی از پراکندگی جهانی بود که از دیپلماسی سطح بالا و نگرانیهای بشردوستانه تا محکومیتهای سیاسی شدید و پیشگوییهای آخرالزمانی را در بر میگرفت.
واتیکان: پاپ لئوی چهاردهم هشدار داد که جنگ «مشکلات را حل نمیکند» و دیپلماسی باید «سلاحها را خاموش کند». پاپ خواستار «مسئولیتپذیری و عقلانیت» شد و تا اندازهای موضع غرب مبنی بر تهدید هستهای بودن ایران را تأیید کرد. بیانیه او، «هیچکس نباید هرگز وجود دیگری را تهدید کند»، گرچه انتقادی عامدانه متوازن مینمود، اما بیش از هر چیز موضع متجاوز را تقویت میکرد.[1]
کنفرانس اسقفهای کاتولیک ایالات متحده: این کنفرانس با تکرار فراخوان پاپ، یک پاسخ متحد از سوی سلسله مراتب کاتولیک را به نمایش گذاشت که بر دیپلماسی و صلح متمرکز بود و به طور مشخص به بیانیههای پاپ و کاردینال در تهران اشاره کرد.[2]
کلیسای آنگلیکان: پاسخ این کلیسا ماهیتی شبانی و محلی داشت. اسقف اعظم اورشلیم، که حوزه اسقفی او به طور منحصربهفردی هم اسرائیل و هم ایران را پوشش میدهد، نامهای شبانی صادر کرد و از مسیحیان خواست «پلساز» باشند، در حالی که اذعان داشت که اعضای کلیسای او متحمل «حملات مستقیم» شدهاند. اسقف چلمزفورد در بریتانیا، دکتر گلی فرانسیس-دهقانی (متولد ایران)، ترس و دعای خود را برای غیرنظامیان هر دو کشور ابراز کرد و بر آسیبهای شخصی این درگیری بر جامعه مهاجران تأکید نمود.[3]
شورای جهانی کلیساها: این شورا یکی از شدیدترین و نامتوازنترین محکومیتها را صادر کرد و حمله اسرائیل را «اقدامی غیرقانونی که قوانین بینالمللی را نقض میکند» خواند. این موضع، ضمن رد همه خشونتها، تقصیر اصلی را متوجه اسرائیل کرد.[4] این منعکسکننده دیدگاه حمایتی دیرینه شورای جهانی کلیساها از قضیه فلسطین است که ریشه در الهیات پسااستعماری و آزادیبخش دارد و اغلب از طریق ابتکاراتی مانند سند «کایروس فلسطین» بیان میشود که درگیری را در چارچوب اشغال و سرکوب تعریف میکند.[5]
کلیسای ارتدوکس روسیه: به طرز شگفتآوری کلیسای ارتدوکس روسیه هیچگونه موضعی درباره جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران نگرفت.
صهیونیسم مسیحی (اوانجلیستهای آمریکا): در مقابل، رهبران اونجلیکال آمریکا و سازمانهای صهیونیست مسیحی با شور و حرارت از حملات آمریکا و اسرائیل حمایت کردند. حمایت آنها اساساً نه صرفاً یک موضع سیاسی «طرفدار اسرائیل»، بلکه یک موضع «طرفدار آخرالزمان» بود. در این جهانبینی، درگیری یک تراژدی نیست که باید از آن اجتناب کرد، بلکه گامی مبارک و الهی در جهت تحقق پیشگوییها، پایان جهان و بازگشت دوباره مسیح است. این رویکرد، دولت اسرائیل و مردم یهود را به ابزاری در یک درام آخرالزمانی مسیحی تقلیل میدهد.
شخصیتهایی مانند کشیش جک گراهام، رابرت جفرس و جان هیگی این حملات را یک ضرورت اخلاقی برای محافظت از آمریکا و اسرائیل در برابر «حامی اصلی تروریسم» دانستند. مبانی الهیاتی این حمایت صریح بود: اعتقاد به اینکه حمایت از دولت مدرن اسرائیل یک فرمان کتاب مقدسی است (پیدایش ۱۲:۳، «آنانی که تو را برکت دهند، برکت خواهند یافت»).[6]
این درگیری از دریچه آخرالزمانی نبرد «یأجوج و مأجوج» (حزقیال ۳۸-۳۹) تفسیر شد که در آن، ایران (فارس) به عنوان دشمن اصلی اسرائیل معرفی شده است.[7]
رهبران سیاسی مانند دونالد ترامپ به عنوان ابزارهای منتخب الهی، نسخههای امروزی کوروش پادشاه یا ملکه استر، تلقی میشدند که برای تحقق این نقش نبوی برگزیده شدهاند.[8] این امر یک لابی قدرتمند مانند مسیحیان متحد برای اسرائیل (CUFI) ایجاد میکند که نه بر اساس تحلیل هزینه-فایده سکولار، بلکه بر اساس یک فیلمنامه الهی پنداشته شده، از سیاست خارجی تهاجمی و نظامیگرایانه آمریکا حمایت میکند.[9]
جهان یهودی: جامعهای در کشمکش
واکنش یهودیان نیز چندپاره بود و از دفاع سرسختانه از دولت تا محکومیت الهیاتی و سیاسی را در بر میگرفت و شکافهای عمیق داخلی را در مورد ماهیت هویت، امنیت و اخلاق یهودی آشکار میساخت.
برای بخش قابل توجهی از یهودیان دیاسپورا، از جمله بسیاری که منتقد سرسخت سیاستهای شهرکسازی اسرائیل هستند، تهدید ایران یک «استثنای» منحصر به فرد است. این تهدید آنچنان وجودی تلقی میشود که به طور موقت بر سایر اختلافات سیاسی غلبه کرده و اثری شبیه به «اتحاد حول پرچم» ایجاد میکند.
گروههایی مانند کنگره جهانی یهود (WJC) و کمیته یهودیان آمریکا (AJC) حمایت قاطعی از حملات ارائه دادند و آن را اقدامی شجاعانه و قاطع علیه یک «تهدید وجودی» توصیف کردند.[10]
گروههای صهیونیست لیبرال مانند «جی استریت» و شخصیتهایی چون خاخام ریک جیکوبز، با وجود انتقاداتشان از دولت نتانیاهو، عمدتاً موافق بودند که ایران هستهای یک تهدید واقعی است و این حملات یک اقدام دفاعی ضروری بوده است. موضع آنها «حمایت انتقادی» بود: موافقت با اصل تهدید، اما حمایت از بازگشت نهایی به دیپلماسی.[11]
این درگیری روشن ساخت که ضد صهیونیسم یهودی یک جنبش واحد و منسجم نیست، بلکه تلاقی جهانبینیهای کاملاً متفاوت و حتی متضاد است.
مخالفت الهیاتی «ناتوری کارتا»، گروه یهودی ارتدوکس، کاملاً مذهبی است. آنها معتقدند تأسیس یک دولت سکولار یهودی پیش از ظهور مسیحا، طغیانی علیه خداوند است. بنابراین، آنها به عنوان یک اصل دینی، از ایران و دیگر دشمنان دولت اسرائیل حمایت میکنند. در همین راستا و پس از آغاز جنگ اخیر، به سفارت ایران در لندن رفته و برای فرماندهان کشتهشده سپاه سوگواری کردند.[12]
اما مخالفت و محکومیت گروه «صدای یهودی برای صلح» (JVP) ریشه در یک چارچوب سکولار، مترقی و حقوق بشری داشت. آنها حمله اسرائیل را «بیدلیل» و بخشی از کارزار طولانی «نسلکشی در غزه» و بیثباتسازی منطقه دانستند. آنها اسرائیل را یک «دولت سرکش هستهای» خواندند و با استفاده از زبان ضد استعماری و قوانین بینالمللی، خواستار پایان دادن به کمکهای نظامی آمریکا شدند.[13]
دیدگاههای شرقی
واکنش جوامع دینی شرقی، دوگانگی میان لفاظیهای جهانشمول و صلحمحور رهبران معنوی آنها و مانورهای مبتنی بر واقعگرایی سیاسی نمایندگان سیاسی و گروههای لابی دیاسپورای آنها را نشان میدهد.
یک کنفرانس مطبوعاتی بینالادیانی در دهلی با حضور رهبران بودایی، هندو، جین و مسلمان، همراه با شورای جهانی سیکها، با تکیه بر اخلاق جهانی، خواستار صلح شدند. زبان آنها بر «نجات بشریت»، توقف خونریزی و تبدیل «سلاحها به گاوآهن» متمرکز بود و صراحتاً از توجیهات الهیاتی پرهیز میکرد.[14]
این موضع جهانشمول با اقدامات برخی گروههای دیاسپورا پیچیده میشود. به عنوان مثال، گروه «هندوها برای حقوق بشر»، مستقر در ایالات متحده، تشدید تنش و به ویژه حمله آمریکا به ایران را محکوم کرد و آن را «تکرار الگوهای شکستخورده» خواند.[15] از سوی دیگر، بنیاد هندو-آمریکایی (HAF) آشکارا از لابیهای طرفدار اسرائیل مانند ADL الگوبرداری کرده و بر اساس یک جهانبینی مشترک اسلامهراسانه، با گروههای صهیونیستی برای پیشبرد سیاستهای هندوتوا و طرفدار اسرائیل در آمریکا متحد میشود.[16]
جهان اهل سنت
در حالی که یک اجماع گسترده در محکومیت اسرائیل در سراسر جهان سنی وجود داشت، انگیزهها، شدت و پیامدهای راهبردی این واکنشها به طور قابل توجهی متفاوت بود و توسط سیاستهای ملی و اتحادهای منطقهای شکل میگرفت.
الازهر (مصر): به عنوان معتبرترین مرکز آموزش سنی، محکومیت الازهر سریع و مطلق بود و این حمله را «تجاوز صهیونیستی» و «تهدیدی برای صلح منطقهای» خواند.[17] این نقش نهادی مورد انتظار آن است که اقتدار خود را به عنوان یک صدای اخلاقی برای اسلام سنی تقویت میکند و با احساسات مردمی مصر همسو است، حتی اگر پاسخ رسمی دولت مصر سنجیدهتر باشد.
نهضتالعلما (اندونزی): بزرگترین سازمان اسلامی مستقل جهان نیز حمله اسرائیل را محکوم کرد و خواستار دیپلماسی شد.[18] با این حال، موضع آنها حاوی یک نکته ظریف و حیاتی بود: پس از دیدار با سفیر ایران، رئیس نهضتالعلما، یحیی خلیل ستاقوف، «حق ایران برای دفاع از خود» را تأیید کرد.[19]
پاکستان: احزاب مذهبی-سیاسی مانند جماعت اسلامی و جمعیت علمای اسلام بلافاصله پایگاههای خود را بسیج کردند، «راهپیماییهای میلیونی» سازماندهی کردند و از دولت پاکستان خواستند که در کنار ایران بایستد.1 این نشان میدهد که چگونه این درگیری میتواند توسط بازیگران سیاسی داخلی برای تحت فشار قرار دادن دولتهای خود و جلب حمایت مردمی مورد استفاده قرار گیرد و دولت پاکستان را در موقعیت دشوار ایجاد توازن بین احساسات مردمی، روابطش با ایران و پیوندهایش با آمریکا و کشورهای خلیج فارس قرار دهد.26
طالبان (افغانستان): دولت طالبان در افغانستان با قاطعیت حملات اسرائیل را محکوم کرد و آن را نقض قوانین بینالمللی و مرتبط با رنج فلسطینیان دانست.
شورای مسلمانان بریتانیا: بیانیه شورای مسلمانان بریتانیا یکی از تهاجمیترین بیانیهها بود که اسرائیل را «رژیم نسلکش» و فراخوان دولت بریتانیا برای خویشتنداری را «بزدلانه و از نظر اخلاقی ورشکسته» خواند.[20] این امر شکاف عظیمی بین سیاست خارجی رسمی بریتانیا و احساسات بخش بزرگی از جمعیت مسلمان آن را آشکار میکند.
شورای روابط آمریکایی-اسلامی (CAIR): این شورای مستقر در آمریکا حملات اسرائیل و آمریکا را «غیرقانونی و غیرقابل توجیه» محکوم کرد و آن را به صراحت به نفوذ لابی طرفدار اسرائیل و همچون «روایت دروغین» مورد استفاده برای توجیه جنگ عراق مرتبط دانست.[21]
[1] https://www.churchtimes.co.uk/articles/2025/20-june/news/world/religious-leaders-call-for-dialogue-in-middle-east-after-further-missile-attacks
[2] https://www.usccb.org/news/2025/bishop-zaidan-urges-ardent-prayers-peace-middle-east
[3] https://www.churchtimes.co.uk/articles/2025/20-june/news/world/religious-leaders-call-for-dialogue-in-middle-east-after-further-missile-attacks
[4] https://www.oikoumene.org/resources/documents/statement-on-the-israeli-military-attack-on-iran
[5] https://www.kairospalestine.ps/images/kairos-10-years-publication.pdf
[6] https://www.chron.com/culture/religion/article/texas-pastors-trump-iran-20389536.php
[7] https://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/1234/548525/Egypt/Foreign-Affairs/AlAzhar-warns-against-exploiting-theology-to-justi.aspx
[8] https://forward.com/opinion/729922/huckabee-text-to-trump-israeli-iranian-conflict
[9] ٰhttps://forward.com/opinion/603310/john-hagee-christian-zionist-iran-israel
[10] https://www.worldjewishcongress.org/en/news/world-jewish-congress-reacts-to-us-strikes-on-iranian-nuclear-program
[11] https://forward.com/news/728593/israel-iran-conflict-trump-jews-orthodox-zionist
[12] https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/neturei-karta-members-visit-iranian-embassy-in-london-sign-book-honoring-slain-irgc-commanders
[13] https://www.jewishvoiceforpeace.org/2025/06/18/iran-attacks
[14] https://www.etvbharat.com/en/!bharat/religious-leaders-unanimously-denounce-iran-israel-war-at-delhi-presser-urge-world-leaders-to-save-humanity-enn25062202208
[15] https://www.hindusforhumanrights.org/en/blog/hfhr-june
[16] https://www.standwithus.com/post/hindu-american-foundation-and-standwithus-event-brings-together-hindu-and-jewish-communities
[17] https://www.azhar.eg/ArticleDetails/ArtMID/10108/ArticleID/94011
[18] https://www.tempo.co/politik/pbnu-kutuk-serangan-israel-terhadap-iran-1765363
[19] https://www.antaranews.com/berita/4913637/pbnu-iran-punya-hak-membela-diri-dari-serangan-israel
[20] https://mcb.org.uk/israels-iran-attack-is-the-act-of-a-genocidal-regime-dragging-the-world-towards-catastrophe-uk-must-act-now
[21] ca.cair.com/press-release/cair-ca-condemns-u-s-attack-on-iran-as-illegal-and-unjustified-act-of-war-that-prioritizes-netanyahu-over-american-people
