سریال «معاویه»، به عنوان یکی از پرهزینهترین تولیدات تلویزیونی جهان عرب با بودجهای معادل ۱۰۰ میلیون دلار، موجی از واکنشهای متفاوت را در شبکههای اجتماعی برانگیخته است. این گزارش به بررسی و تحلیل جریانهای محتوایی، احساسات و گرایشهای عمومی در فضای مجازی پس از انتشار این سریال در هفت روز نخست ماه رمضان ۱۴۰۳ میپردازد، که البته نسخه ی کامل آن در پایان ماه رمضان نگارش و منتشر خواهد شد . براساس دادههای موجود، این سریال تاریخی که به زندگی و حکومت معاویه بن ابیسفیان، بنیانگذار سلسله اموی میپردازد، واکنشهای متنوعی را در کشورهای مختلف اسلامی برانگیخته و به دلیل حساسیتهای مذهبی و تاریخی، حتی در برخی کشورها با ممنوعیت پخش مواجه شده است.
زمینه و معرفی سریال معاویه
سریال «معاویه» روایتگر زندگی معاویه پسر ابوسفیان است که حکومت بنیامیه را در دمشق پایهگذاری کرد. این مجموعه تلویزیونی ۳۰ قسمتی، مقطع زمانی پس از به قتل رسیدن عثمان، خلیفه سوم، و به خلافت رسیدن حضرت علی(ع) را مورد بررسی قرار میدهد و همچنین به دوران خلافت امام حسن مجتبی(ع) و واگذاری خلافت به معاویه میپردازد. این سریال که توسط شبکه MBC عربستان سعودی تهیه شده، رویدادهای پس از آن، از جمله به قدرت رسیدن یزید پسر معاویه و شهادت امام حسین(ع) در کربلا را نیز به تصویر میکشد.
فیلمبرداری این اثر در مناطق متعددی از تونس انجام شده و بیشتر صحنههای سریال در استودیوهای شهر حمامات تونس به تصویر کشیده شدهاند. نویسنده این سریال خالد صلاح روزنامهنگار مصری است و طارق العریان فیلمساز فلسطینی-آمریکایی آن را کارگردانی کرده است. این سریال که با آغاز ماه مبارک رمضان پخش شده، با هزینه تولید ۱۰۰ میلیون دلاری، به عنوان پرهزینهترین سریال ساخته شده در جهان عرب شناخته میشود که این موضوع خود به تنهایی توجهات زیادی را در فضای مجازی به این مجموعه جلب کرده است.
متدولوژی تحلیل واکنشهای رسانههای اجتماعی
پژوهش حاضر با بهرهگیری از دادهکاوی متنی و تحلیل احساسات، واکنشهای کاربران شبکههای اجتماعی به سریال «معاویه» را بررسی کرده است. دادههای این مطالعه از پلتفرمهای مختلفی مانند توییتر، فیسبوک، اینستاگرام و یوتیوب در بازه زمانی پخش سریال در ماه رمضان ۱۴۰۳ تا زمان نگارش گزارش جمعآوری شده است. برای تحلیل این دادهها، از تکنیکهای یادگیری ماشین، تحلیل موضوعی و پردازش زبان طبیعی استفاده شده است. تحلیل احساسات نیز با استفاده از ترکیب قاموس لغات احساسی و الگوریتمهای یادگیری نظارتشده انجام شده است. پردازش دادهها شامل استخراج پستها، کامنتها و هشتگهای مرتبط با سریال، پیشپردازش متون، حذف کلمات ایست، یکسانسازی نوشتاری، تشخیص و استخراج اسامی خاص و تحلیل فراوانی کلیدواژهها بوده است. در مرحله تحلیل احساسات، متون به سه دسته مثبت، منفی و خنثی طبقهبندی شده و شدت احساسات نیز در مقیاس پنجدرجهای ارزیابی گردیده است. برای درک بهتر تفاوتهای منطقهای، دادهها براساس موقعیت جغرافیایی تفکیک و مورد بررسی قرار گرفتهاند.
یکی از چالشهای اساسی در این پژوهش، تنوع زبانی در میان کاربران جهان اسلام بود. برای غلبه بر این چالش، از ابزارهای ترجمه ماشینی و پردازش چندزبانه استفاده شد تا نظرات کاربران عربزبان، فارسیزبان، اردوزبان و دیگر زبانهای رایج بهدرستی تحلیل شود. همچنین، برای اطمینان از دقت نتایج، بخشی از دادهها توسط تحلیلگران آشنا با بافت فرهنگی و مذهبی جوامع اسلامی بهصورت دستی بررسی و کدگذاری شدند. واکنشها به سریال در بستر گفتمانهای کلانتر جهان اسلام، شامل تحولات ژئوپلیتیکی، بازتعریف هویتهای مذهبی و تلاش دولتها برای تأثیرگذاری بر روایتهای تاریخی، مورد ارزیابی قرار گرفته است.
دستهبندی محتوایی واکنشها
واکنشهای کاربران به سریال معاویه در شبکههای اجتماعی را میتوان در چهار دسته اصلی طبقهبندی کرد:
۱. واکنشهای مذهبی-عقیدتی: بخش عمدهای از مباحث مطرحشده در فضای مجازی به تفاوت دیدگاههای شیعه و سنی درباره شخصیت معاویه مربوط بود. کاربران شیعه اغلب به انتقاد از معاویه پرداخته و نقش او را در جنگ صفین، شهادت امام حسن(ع) و زمینهسازی برای واقعه عاشورا منفی ارزیابی کردهاند. در مقابل، برخی کاربران اهل سنت بر وجوه مثبت حکومت او، مانند گسترش قلمرو اسلامی و سیاستهای اقتصادی، تأکید داشتند.
۲. مباحث تاریخی-تحلیلی: پژوهشگران، مورخان و علاقهمندان به تاریخ اسلام در این دسته به بررسی دقت روایت تاریخی سریال پرداختهاند. محور اصلی بحثها شامل منابع تاریخی مورد استفاده در ساخت سریال، میزان انطباق آن با واقعیتهای تاریخی و نقد روششناسی بازنمایی وقایع تاریخی در رسانههای نمایشی بوده است. برخی از کاربران متخصص، سریال را متهم به تحریفهای تاریخی کردهاند، درحالیکه برخی دیگر، آن را تلاش ارزشمندی برای روایت تاریخ دانستهاند.
۳. واکنشهای سیاسی-ژئوپلیتیکی: گروهی از کاربران، انگیزههای سیاسی پشت تولید این سریال توسط شبکه MBC عربستان سعودی را بررسی کردهاند. از نگاه بسیاری، ساخت این سریال بخشی از سیاستهای منطقهای عربستان برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی جهان اسلام است. همچنین، ممنوعیت پخش سریال در عراق و واکنش نهادهای مذهبی مصر، به مباحث گستردهای درباره نقش رسانهها در شکلدهی به گفتمانهای هویتی و تاریخی دامن زده است.
۴. ارزیابیهای هنری-تکنیکی: جنبههای فنی و هنری سریال نیز مورد توجه کاربران بوده است. مباحث پیرامون کیفیت کارگردانی، بازیگری، طراحی صحنه، جلوههای ویژه و فیلمبرداری در میان کاربران علاقهمند به صنعت سینما و تلویزیون برجسته شده است. بودجه ۱۰۰ میلیون دلاری این سریال و فیلمبرداری در لوکیشنهای گستردهای در تونس، سبب شده که توجه بسیاری از منتقدان و تحلیلگران صنعت رسانه جلب شود.
تحلیل احساسات و گرایشهای عمومی
یافتههای پژوهش نشان میدهد که واکنشها به سریال معاویه به شدت قطبی بوده است. براساس دادههای استخراجشده، ۴۲ درصد از واکنشها احساسات منفی قوی، ۳۷ درصد احساسات مثبت و ۲۱ درصد واکنشهای خنثی یا ترکیبی از نظرات متعادل را نشان میدهند. این قطبیشدن احساسات تا حد زیادی تحت تأثیر پیشینه مذهبی کاربران بوده است؛ در میان کاربران شیعی، احساسات منفی به مراتب بیشتر بوده، در حالی که در میان کاربران اهل سنت، واکنشهای مثبت بیشتری مشاهده شده است. تحلیل روند زمانی واکنشها نشان میدهد که با پخش هر قسمت جدید، موجی از واکنشهای تازه در شبکههای اجتماعی شکل گرفته است، بهویژه صحنههایی که به وقایع حساس تاریخی مانند جنگ صفین یا صلح امام حسن(ع) میپردازند، واکنشهای شدیدتری را برانگیختهاند.
تفاوتهای منطقهای در واکنشها
تحلیل دادهها نشان میدهد که واکنشها به سریال از الگوهای منطقهای خاصی پیروی میکند. در کشورهایی با اکثریت شیعه، مانند ایران، عراق و بحرین، واکنشهای منفی بسیار غالب بوده و حتی در مواردی کمپینهای تحریم سریال شکل گرفته است. در مقابل، در کشورهای حوزه خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی و امارات، واکنشهای مثبتتری مشاهده شده است. در این مناطق، کاربران بیشتر به جنبههای هنری و فنی سریال پرداخته و آن را گامی برای توسعه صنعت رسانهای عربی دانستهاند. در کشورهایی مانند مصر، لبنان و تونس که دارای جمعیت مذهبی متنوعی هستند، واکنشها طیف وسیعتری را شامل شده و مباحثی پیرامون آزادی بیان و نقش رسانه در بازنمایی تاریخ نیز مطرح شده است.
ارتباط با گفتمانهای گستردهتر در جهان اسلام
واکنشهای گسترده به سریال معاویه را میتوان در بستر تحولات کلانتر جهان اسلام بررسی کرد. این سریال به اختلافات تاریخی میان مسلمانان میپردازد و بازنمایی معاویه در چنین اثری، اختلافات دیرینه شیعه و سنی را به سطح گفتمان عمومی آورده است. سرمایهگذاری گسترده شبکه MBC عربستان بر این پروژه، بخشی از استراتژی قدرت نرم این کشور تلقی میشود. تصمیم دولت عراق برای ممنوعیت پخش سریال به دلیل احتمال بروز تنشهای مذهبی، نشاندهنده ملاحظات امنیتی و سیاسی در کشورهای دارای تنوع فرقهای است. این موضوع، پرسشهایی را درباره نسبت آزادی بیان با حساسیتهای مذهبی و مسئولیت رسانهها در جوامع چندفرهنگی مطرح کرده است.
تحلیل واکنشهای کاربران به سریال معاویه، تصویری پیچیده از تعامل میان رسانه، مذهب، تاریخ و سیاست در جهان اسلام معاصر ارائه میدهد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که بازنمایی رویدادهای تاریخی اسلام در آثار نمایشی همچنان موضوعی حساس و بحثبرانگیز است که میتواند واکنشهای احساسی شدیدی را برانگیزد. این قطبیشدن واکنشها نهتنها به اختلافات مذهبی دیرینه بازمیگردد، بلکه تحت تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی، فرهنگی و اجتماعی نیز قرار دارد. پیشنهاد میشود که مطالعات آینده بر بررسی تأثیر بلندمدت سریالهایی از این نوع بر حافظه تاریخی و هویتهای مذهبی تمرکز کنند. همچنین، مطالعه تطبیقی واکنشها به آثار مشابه در دیگر فرهنگها، میتواند درک عمیقتری از رابطه میان رسانه، تاریخ و هویت در جهان اسلام ارائه دهد.[1]
[1] shouba.ir/سریال-معاویه-و-تحلیلی-از-واکنشهای-کا
