«تئوفیلوس سوم»، پاتریارک ارتدکس یونانی قدس، هفته گذشته در کاخ سفید با پرزیدنت دونالد ترامپ دیدار کرد و یکی از عالیترین نشانهای این کلیسا، یعنی نشان «صلیب بزرگ رتبه قبر مقدس» را به او اعطا نمود.
در مقابل، به گزارش رسانههای اسرائیلی، تئوفیلوس با پیشنهادی از این دیدار خارج شد که به نوعی امتیاز برای خود او محسوب میشود: ایفای نقش به عنوان میانجی صلح در منازعه روسیه و اوکراین، پیشنهادی که ظاهراً مورد حمایت ترامپ نیز قرار دارد.
این خبر بسیاری از ناظران را سردرگم کرده است. در میان منظومه رهبران کلیسای ارتدکس، تئوفیلوس به عنوان چهرهای کاملاً همسو با جبهه روسیه شناخته میشود. این پاتریارک قرار است اواخر ماه جاری میلادی در مسکو با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه دیدار کند.
جنگ اوکراین و روسیه در حال حاضر بزرگترین منازعهای است که مسیحیان ارتدکس جهان را تحت تأثیر قرار داده است؛ چرا که اکثریت جمعیت هر دو کشور روسیه و اوکراین خود را پیرو کلیساهای ارتدکس میدانند.
این منازعه کل جهان ارتدکس را نیز دوقطبی کرده است؛ به ویژه پس از آنکه پاتریارکنشین جهانی قسطنطنیه، استقلال (اتوکفالی) کلیسای ارتدکس اوکراین را از پاتریارکنشین مسکو به رسمیت شناخت. این اقدام باعث شد مسکو روابط مذهبی خود را با قسطنطنیه قطع کند و بسیاری از کلیساهای ارتدکس شرقی مجبور به انتخاب یکی از این دو جبهه شوند. نتیجه این روند، بزرگترین انشقاق در تاریخ کلیسا از زمان جدایی از رم در سال ۱۰۵۴ میلادی بوده است.
اگرچه پاتریارکنشین قدس مشروعیت کلیسای مستقل اوکراین را به رسمیت نمیشناسد، اما تئوفیلوس از جمله رهبرانی است که از برخی جهات، در میانه این شکاف ایستاده است. «ساموئل نوبل»، پژوهشگر مسیحیت ارتدکس در دانشگاه لیژ بلژیک، در گفتگو با «سرویس اخبار دینی (RNS)» توضیح داد که تئوفیلوس به عنوان یک یونانیتبار، پیوندهای خود را با حوزه نفوذ قسطنطنیه حفظ کرده است، اما از سوی دیگر، تاریخ طولانی زیارت روسها به سرزمین مقدس و تعداد زیاد مسیحیان ارتدکس روس در اسرائیل، او را نزدیک به مسکو نگه داشته است.
ساموئل نوبل به RNS گفت: «داشتن حسن نیت همزمان با جهان هلنیستی (یونانی) و با روسیه، یک موقعیت دیپلماتیک جالب است، اما فکر نمیکنم این پتانسیل به یک اعتبار دیپلماتیک نزد دولت اوکراین تبدیل شود.»
«سیریل هورون»، الهیدان و پژوهشگر ارتدکس اوکراینی، در گفتگو با RNS این خبر را تلاشی برای جایگزینی اقدامات قبلی کاخ سفید دانست که قصد داشت از واتیکان به عنوان میانجی استفاده کند. او اشاره کرد: «پاتریارک قدس به وابستگی بسیار نزدیک به پوتین شناخته میشود.»
هورون افزود: «فکر میکنم این اقدام با سیاست دولت دونالد ترامپ همخوانی دارد که میخواهد خود را از میانجیگری مستقیم در پرونده اوکراین کنار بکشد و این ماموریت را به فرد دیگری بسپارد. زمانی پیش از این، کرسی مقدس (واتیکان) به عنوان چنین میانجیگری در نظر گرفته میشد… اکنون که روابط میان کاخ سفید و واتیکان به شکل چشمگیر و دراماتیکی تیره شده است، فکر میکنم ایده درخواست از یک شخصیت مذهبی دیگر برای میانجیگری در کاخ سفید شکل گرفته است.»
با این حال، مقامات اوکراینی به سرعت ایده میانجیگری تئوفیلوس را رد و به مخالفت او با استقلال کلیسای اوکراین اشاره کردند. یک دیپلمات عالیرتبه سفارت اوکراین در اسرائیل به رسانههای اوکراینی گفت: «مشارکت پاتریارک تئوفیلوس در مذاکرات با اوکراین غیرواقعبینانه است. اوکراین هرگز دست به چنین کاری نخواهد زد.» این سفارتخانه همچنین اعلام کرد که تئوفیلوس پیش از این به هیچیک از ابتکارات سفارت پاسخ نداده، اما در رویدادهای دیپلماتیک روسیه شرکت کرده است.
وضعیت کلیسا در قدس و چالشهای پیش رو
پاتریارکنشین باستانی قدس که یکی از ۹ کلیسای مستقل حاکم بر ارتدکس شرقی است، مدتهاست نقش خود را حفاظت از جوامع و اماکن مسیحی در سرزمین مقدس میدانند. این دیدار در زمانی صورت گرفت که جمعیت مسیحی سرزمین مقدس، از جمله بسیاری از مسیحیان ارتدکس، با تنشهای فزایندهای علیه جوامع خود مواجه هستند و دولت ترامپ نیز نشانههایی از تمایل به همراهی با اسرائیل برای تغییر وضعیت موجود (Status Quo) حاکم بر اماکن مقدس منطقه نشان داده است.
عکسی بدون تاریخ از یک سرباز اسرائیلی در حال در هم کوبیدن مجسمه حضرت عیسی مسیح با پتک در جنوب لبنان
پاتریارکنشین قدس در بیانیهای اعلام کرد: «پاتریارک مجموعهای از نگرانیها و چالشهای پیش روی کلیساهای سرزمین مقدس را به رئیسجمهور ارائه کرد که در رأس آنها حفظ حضور اصیل مسیحیان، صیانت از اماکن مقدس، ارتقای کرامت انسانی و تقویت رسالت کلیسا در امور هدایت، رحمت و صلحسازی قرار داشت.» تئوفیلوس پس از دیدار با ترامپ، با نخستوزیر یونان نیز با همین دستور کار دیدار کرد.
طی چند سال گذشته، قدس و منطقه پیرامون آن شاهد موجی از آزار و اذیت، خشونت و فشارهای قانونی علیه جوامع مسیحی بوده است. بر اساس گزارش اخیر «مرکز آموزشی و گفتگوی راسینگ» مستقر در قدس، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۵۰ حمله به مسیحیان در اسرائیل ثبت شده است که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۱۱ مورد و در سال ۲۰۲۳ حدود ۸۹ مورد بوده است. تنها حدود ۱.۹ درصد از جمعیت اسرائیل را مسیحیان تشکیل میدهند که ۸۰ درصد آنها عرب هستند.
«جاناتان کتاب»، وکیل حقوق بشر و مسیحی فلسطینی، اشاره کرد که علیرغم نفوذ صهیونیسم مسیحی، احساسات ضد مسیحی—به عنوان پدیدهای مجزا از احساسات ضد فلسطینی یا ضد عربی—در بخشهای مختلف جامعه اسرائیل رو به افزایش است.
جاناتان کتاب با اشاره به نمونههایی از تف کردن یهودیان افراطی به راهبهها و کشیشها گفت: «یک حس بسیار قوی و درونیِ ضد مسیحی وجود دارد که هرگز به آن اعتراف نمیشود، اما این روزها در برخی مکانها و پروندهها در حال آمدن به سطح است. این احساسات به ندرت به طور علنی بیان میشود، مگر اینکه فردی تندرو مانند بتسلئیل اسموتریچ (وزیر دارایی) یا ایتامار بنگویر (وزیر امنیت ملی) باشید که آن را صریح به زبان بیاورید.» (این دو وزیر رهبری احزاب راست افراطی در کنست را بر عهده دارند و سابقه دفاع از حملات فرقهای را در کارنامه خود دارند).
در ماه آوریل، یک سرباز اسرائیلی با پتک مجسمه حضرت عیسی را در جنوب لبنان در هم شکست، در حالی که سرباز دیگری از این اقدام عکس میگرفت؛ اقدامی که منجر به اخراج آنها از خدمت رزمی شد و دولت اسرائیل را وادار کرد یک فرستاده ویژه برای جهان مسیحیت تعیین کند. در ماه مه نیز مردی یک راهبه کاتولیک فرانسوی را در قدس تعقیب کرد، او را به زمین انداخت و به او لگد زد.
«لوون کالایجیان»، فعال مسیحی ارمنی در قدس، در این باره گفت: «ما شاهد حوادثی از جمله آزار و اذیت، بیاحترامی به روحانیون و نمادهای مذهبی، و نگرانیهای فزاینده پیرامون حفظ حیات و میراث مسیحی در این شهر بودهایم. اینها نگرانیهای انتزاعی نیستند؛ بلکه بر احساس روزمرهی کرامت، تعلق و امنیت جوامعی تأثیر میگذارند که قرنهاست در قدس ریشه دارند.»
خاخام «یوجین کورن»، مدیر علمی سابق مرکز تفاهم و همکاری یهودی-مسیحی، گفت که این طرز تفکر در بخشهای خاصی مانند جوامع ارتدکس افراطی و صهیونیستهای مذهبی در حال رشد بوده است: «مشکلاتی که در قدس توجه زیادی را به خود جلب کردهاند—و به حق هم چنین بوده—به نوعی بومیِ قدس هستند، زیرا شما با این تندروها مواجهید که بسیاری از آنها در دولت نماینده دارند و دولت اقدامی علیه آنها انجام نمیدهد.»
اختلافات بر سر مالکیت اراضی
نهادهای کلیسایی متعدد در قدس با فشارهای قانونی نیز مواجه بودهاند. شهرداری قدس تابستان گذشته حسابهای کلیسای ارتدکس یونانی را به دلیل یک اختلاف مالیاتی مسدود کرد؛ اقدامی که منتقدان مدعیاند تلاشی برای مجبور کردن کلیسا به فروش داراییهای ارزشمند زمینهایش بوده است. پاتریارکنشین ارمنی قدس نیز به همین ترتیب درگیر یک نبرد دادگاهی طولانیمدت برای دفاع از بخشی از محله ارمنیها در شهر قدیم قدس در برابر تصاحب توسط شرکتهای ساختوساز بوده است.
این دو پاتریارکنشین، به ویژه کلیسای ارتدکس یونانی، از بزرگترین مالکان زمین در اسرائیل هستند و بخشهای وسیعی از اراضی را فراتر از کلیساهای تاریخی و نهادهای مذهبی کنترل میکنند. با این حال، پاتریارکنشین قدس اخیراً برخی از املاک خود را فروخته است که این امر مایه ناخرسندی پیروان فلسطینی محلی آن شده است.
در حالی که اکثریت قاطع پیروان این کلیسا را مسیحیان عربزبان فلسطینی و اردنی تشکیل میدهند، رهبری آن قرنهاست که تقریباً بدون استثنا در دست مهاجرانی از یونان یا جوامع یونانیزبان بوده است.
جاناتان کتاب در پایان میگوید: «کلیسای ارتدکس یونانی در قدس، هرگز بازتابدهنده احساسات و مواضع مردمِ عادیِ نشستهبر روی نیمکتهای کلیسا نبوده است.»[1]
[1] religionnews.com/2026/06/10/trumps-meeting-with-orthodox-christian-patriarch-sows-confusion
