ادیان و مذاهب, اروپا-آمریکا, یادداشت

یادداشت | تقابل پاپ لئو چهاردهم و دونالد ترامپ در بستر جنگ رمضان

1405-01-10
3:23 ب.ظ

روابط میان واتیکان و دولت ترامپ حتی پیش از آغاز جنگ با ایران نیز با چالش‌های جدی مواجه بود. پاپ فرانسیس، سلف پاپ لئو، در سال ۲۰۲۵ به شدت از سیاست‌های محدودکننده مهاجرتی ترامپ و نحوه برخورد غیرانسانی با پناهجویان و مهاجران در بازداشتگاه‌های آمریکا انتقاد کرده بود. علاوه بر این، در ژانویه ۲۰۲۶، سه تن از رهبران ارشد کلیسای کاتولیک در ایالات متحده گزارشی منتشر کردند که در آن سیاست خارجی آمریکا، به‌ویژه در زمینه کاهش کمک‌ها به برنامه‌های بهداشت جهانی که به ده‌ها میلیون نفر در سراسر جهان آسیب رسانده بود، «غیراخلاقی» خوانده شد.¹

با انتخاب یک کاردینال آمریکایی (رابرت پروست) به مقام پاپی تحت عنوان لئو چهاردهم، محاسبات سیاسی واشنگتن دستخوش تغییر شد. ترامپ و حلقه نزدیکانش بر این باور بودند که یک پاپ آمریکایی می‌تواند در پیشبرد سیاست‌های دولت وی همسو یا حداقل خنثی عمل کند. اظهارات بعدی ترامپ مبنی بر اینکه پاپ لئو تنها به این دلیل در واتیکان است که کلیسا می‌خواست یک فرد آمریکایی برای «تعامل با دونالد جی. ترامپ» در این مسند باشد، نشان‌دهنده نگاه کاملاً ابزاری و تقلیل‌گرایانه وی به نهاد پاپاسی است. وی حتی صراحتاً مدعی شد: «اگر من در کاخ سفید نبودم، لئو در واتیکان نبود».⁴

روند تقابل میان رهبر کاتولیک‌های جهان و رئیس‌جمهور ایالات متحده، یک سیر صعودی پیچیده را از انتقادات غیرمستقیم و الهیاتی تا حملات تند، شخصی و سیاسی طی کرد. این روند را می‌توان در چهار مرحله مجزا مورد واکاوی قرار داد.

مرحله نخست: موضع‌گیری‌های اولیه و هشدار درباره تسلیحات هسته‌ای (مارس ۲۰۲۶)

در ماه مارس، رویکرد پاپ لئو چهاردهم مبتنی بر هشدارهای کلی اخلاقی و دعوت به صلح از طریق دیپلماسی بود. ترامپ ادعا می‌کرد که پاپ با دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای مشکلی ندارد.³ وی در شبکه Truth Social نوشت: «من پاپی را نمی‌خواهم که فکر کند اشکالی ندارد ایران سلاح هسته‌ای داشته باشد».⁸ با این حال، شواهد و اظهارات رسمی پاپ کاملاً خلاف این ادعا را ثابت می‌کرد.

در ۵ مارس، پاپ در یک پیام ویدیویی صراحتاً خواستار توقف مسابقه تسلیحاتی شد و دعا کرد: «پروردگارا، به رهبران ملت‌ها روشنایی بخش تا شجاعت کنار گذاشتن پروژه‌های مرگ و توقف مسابقه تسلیحاتی را داشته باشند… باشد که تهدید هسته‌ای دیگر هرگز آینده بشریت را دیکته نکند».³ در ۸ مارس نیز، وی در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) از گسترش دامنه جنگ ابراز نگرانی کرد و خواستار آن شد که «صدای بمب‌ها خاموش شود و فضایی برای گفتگو باز گردد تا صدای مردم شنیده شود».⁹ کاردینال رابرت مک‌الروی نیز در این مقطع هم‌صدا با پاپ، خواستار پایان فوری جنگ شد.⁶

مرحله دوم: هفته مقدس، تشدید تنش‌ها و استفاده ابزاری از مذهب (اواخر مارس – اوایل آوریل)

با نزدیک شدن به روزهای منتهی به عید پاک، تقابل رنگ‌وبوی الهیاتی‌تری به خود گرفت. مقامات آمریکایی و اسرائیلی تلاش کردند تا برای توجیه جنگ در افکار عمومی، به‌ویژه برای جلب حمایت مسیحیان محافظه‌کار و اوانجلیست‌ها در آمریکا، از ادبیات غلیظ مذهبی استفاده کنند.¹ دولت ترامپ جنگ علیه ایران را به عنوان نوعی «جنگ صلیبی مقدس» که مورد تأیید خداوند است، به تصویر می‌کشید.¹ ترامپ در ۶ آوریل صراحتاً اعلام کرد که خداوند از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران حمایت می‌کند «زیرا خداوند نیکوست و می‌خواهد ببیند از مردم مراقبت می‌شود».⁶

در اوج این فضاسازی‌ها، پیت هگست، وزیر جنگ ایالات متحده، در اظهاراتی جنجالی برای اِعمال خشونت علیه دشمنانی که به زعم او «مستحق هیچ‌گونه ترحمی نیستند» دعا کرد.¹⁰ هگست همچنین در اقدامی که خشم مقامات واتیکان را برانگیخت، عملیات نجات یک خلبان مفقودشده جنگنده F-15E آمریکایی در خاک ایران در روز عید پاک را به «رستاخیز عیسی مسیح» تشبیه نمود.⁶ وی در پاسخ به انتقادات کاتولیک‌ها، تلاش کرد با ارجاع به دوران جنگ‌های صلیبی، رویکرد نظامی خود را توجیه کند؛ غافل از آنکه منتقدان فوراً یادآوری کردند که صلیبیون در تاریخ نه تنها ضد مسلمانان، بلکه به شدت یهودستیز نیز بوده‌اند.⁶

در پاسخ به این سوءاستفاده آشکار از مفاهیم مقدس، پاپ لئو در مراسم یکشنبه نخل در ۲۹ مارس در میدان سن پیترو، بدون نام بردن مستقیم از هگست یا ترامپ، حمله‌ای کلامی و تند انجام داد. وی با اشاره به روایتی از انجیل که در آن مسیح یکی از حواریونش را از کشیدن شمشیر برای دفاع از خود منع می‌کند، اظهار داشت: «این خدای ماست: عیسی، پادشاه صلح، که جنگ را رد می‌کند و هیچ‌کس نمی‌تواند از او برای توجیه جنگ استفاده کند».¹⁰ پاپ در ادامه با نقل قولی مستقیم از کتاب مقدس افزود که خداوند دعای رهبرانی که جنگ به راه می‌اندازند را نادیده می‌گیرد و به صراحت گفت: «حتی اگر دعاهای بسیاری بخوانید، من گوش نخواهم داد: دستان شما آغشته به خون است».⁶

همزمان، پیام پاپ در روز عید پاک (۵ آوریل) تحت عنوان سنتی Urbi et Orbi (به شهر و به جهان)، با حضور ۵۰ هزار نفر در واتیکان ایراد شد. وی در این پیام مستقیماً از کسانی که قدرت نظامی در اختیار دارند خواست سلاح‌های خود را زمین بگذارند. پاپ بحران کنونی را ناشی از «توهم قدرت مطلق» و «بت‌پرستی سود و قدرت» دانست که منجر به غارت منابع زمین و خشونتِ جنگی می‌شود که تنها می‌کشد و ویران می‌کند.¹¹

مرحله سوم: نقطه اوج منازعه و حملات مستقیم ترامپ در شبکه‌های اجتماعی (۱۱ تا ۱۶ آوریل)

شکست مذاکرات صلح غیرمستقیم آمریکا و ایران در اسلام‌آباد پاکستان در ۱۱ آوریل، کاتالیزوری برای انفجار تنش‌ها میان واشنگتن و واتیکان بود.¹⁵ در پی این شکست، ترامپ در پستی در شبکه اجتماعی Truth Social تهدیدی آخرالزمانی مطرح کرد و نوشت: «امشب یک تمدن کامل نابود خواهد شد و هرگز بازنخواهد گشت. من نمی‌خواهم این اتفاق بیفتد، اما احتمالاً خواهد افتاد… خداوند مردم بزرگ ایران را حفظ کند!».⁴

پاپ لئو این اظهارات را «کاملاً غیرقابل‌قبول» خواند و در همان روز یک مراسم دعای شبانه (Vigil) برای صلح در کلیسای سن پیترو برگزار کرد. وی در این مراسم فریاد زد: «کافی است بت‌پرستی خود و پول! نمایش قدرت کافی است! جنگ کافی است! قدرت واقعی در خدمت به زندگی نشان داده می‌شود».⁴

این انتقاد مستقیم، خشم ترامپ را به اوج رساند. وی در ۱۲ آوریل در مجموعه‌ای از پست‌های طولانی در شبکه اجتماعی خود، حملات شخصی، سیاسی و هنجارشکنانه‌ای را علیه پاپ ترتیب داد. ترامپ پاپ را «در زمینه جرم و جنایت ضعیف» و «برای سیاست خارجی فاجعه‌بار» توصیف کرد.⁴ ترامپ ابراز نارضایتی کرد که چرا پاپ با مداخله نظامی آمریکا در ونزوئلا (که به زعم ترامپ باعث تخلیه زندان‌ها و فرستادن قاتلان و قاچاقچیان به آمریکا شده بود) مخالفت کرده است.⁴ وی همچنین پاپ را متهم کرد که به جای پرداختن به امور معنوی، به «چپ‌های رادیکال» باج می‌دهد و با «هواداران اوباما مانند دیوید اکسلراد؛ یک بازنده از جریان چپ» دیدار می‌کند.⁴ ترامپ در ادامه حملات شخصی خود، برادر پاپ (لوییس پروست) که ساکن فلوریدا است را برتر از پاپ دانست و گفت که برادر او «کاملاً MAGA» (طرفدار جنبش عظمت را به آمریکا بازگردانیم) است.⁴

عجیب‌ترین واکنش ترامپ، انتشار یک تصویر تولیدشده توسط هوش مصنوعی (AI) در Truth Social بود که وی را در ردایی سفید با هاله‌ای از نور در شمایل عیسی مسیح نشان می‌داد که در حال شفا دادن یک فرد است.⁴ این اقدام با واکنش منفی گسترده محافل مذهبی روبرو شد و ترامپ ساعاتی بعد مجبور به حذف آن گردید و ادعا کرد که قصد داشته خود را به عنوان یک «پزشک» مرتبط با صلیب سرخ که مردم را درمان می‌کند، نشان دهد تا کسی دچار سوءتفاهم نشود.⁴

پاپ لئو در ۱۳ آوریل، در حین پرواز به سمت الجزایر برای آغاز یک تور ۱۱ روزه آفریقایی، به این حملات پاسخ داد. وی در گفتگو با خبرنگاران با حفظ آرامش اما با قاطعیت بیان کرد که پیامش صرفاً ریشه در انجیل دارد. وی گفت: «من هیچ ترسی از دولت ترامپ یا بیان بلند پیام انجیل ندارم… ما سیاستمدار نیستیم. ما به سیاست خارجی از همان زاویه‌ای که او می‌فهمد نگاه نمی‌کنیم».⁴

نقطه اوج تقابل کلامی پاپ در ۱۶ آوریل در کلیسای جامع سنت جوزف در شهر بامندا در کامرون رقم خورد. پاپ لئو با ادبیاتی که ناظران آن را «غرش پاپ» توصیف کردند، اعلام کرد که جهان توسط «تعداد انگشت‌شماری از ظالمان» در حال نابودی و غارت است.¹⁷ وی مستقیماً رهبرانی را که دین را دستمایه اهداف خود قرار می‌دهند هدف گرفت و گفت: «وای بر کسانی که دین و نام خدا را برای دستاوردهای نظامی، اقتصادی و سیاسی خود دستکاری می‌کنند و آنچه را مقدس است به تاریکی و کثافت می‌کشانند».¹⁷ وی افزود که این ظالمان میلیاردها دلار صرف کشتار می‌کنند در حالی که منابع لازم برای آموزش و درمان بشریت نایاب است.¹⁷

مرحله چهارم: مدیریت تنش، توازن اخلاقی و نفی معادل‌سازی (۱۸ تا ۲۴ آوریل)

پس از یک هفته تبادل آتش لفظی سنگین که افکار عمومی جهان را به خود معطوف کرده بود، دو طرف تلاش کردند تا حدی فضا را کنترل کنند. در ۱۸ آوریل، پاپ در مسیر پرواز از کامرون به آنگولا (پس از بازدید از زندان باتا، یک بیمارستان روانی و ورزشگاه مالابو در گینه استوایی ¹⁹) سعی کرد موضوع را تعدیل کند. وی بیان کرد که رسانه‌ها در ایجاد این درگیری اغراق کرده‌اند و «ورود به مناظره با ترامپ اصلاً به نفع من نیست».³

همزمان، برای اثبات بی‌طرفی دیپلماتیک و رویکرد صرفاً انسانی خود، پاپ در ۲۳ آوریل و در پرواز بازگشت از مالابو به رم در یک کنفرانس مطبوعاتی ۱۸ دقیقه‌ای، دولت جمهوری اسلامی ایران را نیز به شدت محکوم کرد. یک خبرنگار ایتالیایی از او پرسید که آیا با توجه به سرکوب معترضان و تلاش برای دستیابی به بمب هسته‌ای، خواهان «تغییر رژیم در ایران» است یا خیر؟⁷ پاپ لئو ضمن محکوم کردن قاطعانه اعدام چهره‌های اپوزیسیون و کشته شدن هزاران معترض در ایران، گفت: «من تمام اقداماتی که ناعادلانه هستند را محکوم می‌کنم. من گرفتن جان انسان‌ها را محکوم می‌کنم… سؤال این نیست که تغییر رژیم انجام شود یا نشود؛ سؤال این است که چگونه می‌توانیم ارزش‌هایی را که به آنها باور داریم، بدون مرگ این همه انسان بی‌گناه ترویج کنیم».² این موضع‌گیری، تلاشی برای خط بطلان کشیدن بر ادعای ترامپ مبنی بر «همسویی پاپ با رژیم ایران» بود. پاپ می‌خواست نشان دهد که مخالفتش با مداخله نظامی، معادل مشروعیت‌بخشی به ساختار قدرت در تهران نیست.