عربستان سعودی دست به اقداماتی زد که جنجال گستردهای در محافل یمنی برانگیخت. خبرگزاریهای مختلف یمن به این موضوع پرداختند که این کشور از مساجد در استانهای عدن، لحج، الضالع و أبین برای تحریک مردم علیه شورای انتقالی جنوب و امارات استفاده ابزاری کرد.
این اقدام در پوشش برنامهای از پیش اعلام شده توسط عربستان با نام «تقویت ثبات امنیتی و نهادینهسازی گفتمان دینی میانهرو» صورت گرفت. ناظران محلی بر این باورند هدف واقعی فراتر از تثبیت یک گفتمان دینی بود؛ زیرا که برنامهریزیها و دیدارها بین شخصیتها بر جهتدهی منبرهای دینی متمرکز بود تا عربستان بتواند از آن به عنوان ابزاری برای بسیج نیروها در عرصه سیاست بهره بگیرد و رقیب خود یعنی امارات را در تنگا قرار بدهد که موفق نیز بود. این بسیج نیروها به گونهای شکل گرفت که با دستور کار منطقهای بازوهای نظامی عربستان در جنوب هماهنگی کامل داشته باشد.
عربستان تلاش کرد تصویری از نشستهای خود با ائمه جماعت و سخنرانان دینی یمنی به جهان مخابره کند که گویا مجموعهای از جلسات دینی غیرسیاسی است. اما ناظران سیاسی معتقدند این جلسات به عنوان یک برنامه سازمانیافته برای رساندن پیامهای سیاسی روشن ریاض بود که البته در قالب یک گفتمان دینی ارائه شد تا بتواند برای ایجاد فشار اجتماعی بر نیروهای جنوبی عمل کند. نیروهایی که با رویکردها و منافع سیاسی عربستان در یمن همسو نبوده و نیستند. این تحولات به روشنی آشکار کرد که عربستان در تلاش است هیمنه و نفوذ خود را بر منابر دینی افزایش دهد. این سیاست با بهرهگیری از نفوذ وزارت اوقاف یمن و برنامههای آموزش فشرده برای ائمه جماعت و سخنرانان دینی به اجرا درمیآید، به گونهای که سخنرانان با از دست دادن ماهیت دینی خود تبدیل به ابزاری برای بسیج سیاسی و تحقق منافع ریاض در منطقه بشوند.
ناظران بر این باورند که استفاده از مساجد به این شیوه با هدف نابودی کامل شورای انتقالی جنوب انجام میشود؛ شورایی که پیشتر شکل دهنده قدرت سیاسی و تهدیدی برای بازوهای نفوذ عربستان در جنوب عربستان بود. بازوهایی که ریاض میکوشد با حمایت از آنان نفوذ مستقیم و غیرمستقیم خود را در این منطقه افزایش دهد.
گفتمانی که در این دیدارهای دینی ارائه شد، بر این نکته تمرکز داشت که شورای انتقالی جنوب و امارات را به عنوان تهدید برای ثبات یمن نشان دهد. همچنین، از منابر دینی برای متقاعد کردن جامعه محلی سوءاستفاده کند به گونهای که هر اقدام مخالف با سیاستهای عربستان به عنوان مخالفت با دین قلمداد شود، یا دستکم آن را خلاف «گفتمان میانهرو» جلوه دهد. این نخستین نمونه از این دست اقدامات عربستان در منطقه نیست و به دفعات از گفتمانهای دینی نزدیک به خود برای تحقق اهداف سیاسی خود بهره گرفته است، اما این اقدام در مدیریت پرونده جنوب یمن بسیار علنی و آشکار به شمار میآید. آنچه جلب توجه میکند، چگونگی ادغام دین در سیاست است؛ بهگونهای که سخنرانان به ابزارهایی برای اعمال فشار اجتماعی تبدیل میگردند و نمازگزاران وسیلهای برای تحکیم نفوذ عربستان در جنوب قلمداد میشوند. این روند در بلندمدت میتواند به نارضایتیهای سرکوبشده مردمی ختم شود و بر میزان پیچیدگی اوضاع امنیتی و سیاسی در این استانها بیفزاید.
سوءاستفاده ریاض از گفتمان دینی در یمن نشاندهنده چالشهای عمیقی است که نیروهای مناطقی جنوبی این کشور برای حفظ استقلال سیاسی خود با آن مواجه خواهند شد. این اقدامات عربستان در چارچوب تلاشهای این کشور برای افزایش نفوذ مستقیم و غیرمستقیم از طریق منابر دینی و با کمترین دخالت نظامی تعریف میشود. گسترش گفتمان دینی عربستان در یمن ممکن است اهدافی کوتاهمدت را محقق سازد، اما در بلندمدت ریسک بزرگی به همراه دارد؛ زیرا میتواند به شدت قطببندی اجتماعی بیافزاید. افزون بر آن، حجم نارضایتی مردمی نسبت به بازیگران مداخلهگر خارجی مانند عربستان را افزایش دهد.
به نظر میرسد ریاض برای اجرای یک استراتژی دوگانه دست به قمار زده است. سیاستی مبنی بر استفاده از منابر دینی برای هدایت افکار عمومی یمن همزمان با ارائه تصویری میانهروی از گفتمان رسمی خود.
بهرهبرداری عربستان از دین و تبدیل شخصیتهای اجتماعی و دینی یمن به ابزارهای نفوذ ژئوپولیتیکی نشان میدهد که رقابت بر سر نفوذ در جنوب یمن محدود به سیاست نظامی یا دیپلماتیک نمیشود، بلکه به کنترل افکار عمومی از طریق گفتمان دینی نیز گسترش یافته است؛ موضوعی که چالشهای پیش روی بازیگران داخلی یمن از هر طیفی را پیچیدهتر و دشوارتر میسازد. در پایان باید گفت این اقدامات سیاسی-دینی آشکارا نشان میدهد صحنه سیاسی جنوب یمن همچنان تحت تأثیر دخالتهای خارجی خواهد بود و بهرهبرداری از مساجد به عنوان ابزار تحریک نیروها علیه یکدیگر، یک سیاست موقت نیست، بلکه یک استراتژی جامع است که هدف آن بازترسیم حدود نفوذ سیاسی و اجتماعی بازیگران موثر در استانهای جنوبی است.[1]
[1] arab-j.net/39244
