شاید هیچ عمل ایثارگرانهای به شکل صد در صد خالص یا عاری از انگیزههای شخصی نباشد و در بیشتر موارد احساسی از غرور، قدردانی یا رضایت در فرد پدید میآورد اگرچه امکان دارد در برخی افراد این احساس بسیار کمرنگ باشد. ازاینرو، نباید هیچ رفتاری را تنها به سبب وجود سهمی ناچیز و گریزناپذیر از منفعت شخصی، خودخواهانه یا حاصل انگیزه فردی دانست؛ حتی در مورد بستههای معیشتی ماه رمضان در مصر که به «کارتون رمضان» شهرت گرفته است.
هر ساله با حلول ماه رمضان، آیینها و شعائر مخصوص ماه رمضان جان تازهای میگیرد و با دیگر سنتهای اجتماعی جامعه درهم میآمیزد، و این گونه تحت تأثیر تحولات زمانه قرار میگیرد. اما احساسات انسانی، نیازهای اقتصادی و جوشش روابط انسانی در وجود انسان پایدار میماند؛ گاه شدت میگیرد، گاه شکل جدیدی به خود میگیرد، و در عین حال حداقلهای مشترکی را حفظ میکند که همواره دور و نزدیک را به یکدیگر پیوند میدهد.
کمکهای مردمی در ماه رمضان سابقهای به قدمت خود این ماه دارد: پول نقد، پوشاک، دارو، بازسازی منازل، تأمین آب آشامیدنی سالم و موارد بسیار دیگر. با این حال، کمکهای غذایی همچنان رایجترین نوع یاریرسانی به شمار میرود؛ زیرا این ماه با خودداری از خوردن غذا در ساعات روز و سپس روی آوردن به آنها هنگام افطار پیوند خورده است.
خرید مواد خوراکی به توان مالی افراد وابسته است و کیفیت آن با توجه به وضعیت اقتصادی هر خانواده تفاوت دارد و نیز به دلیل آنکه این ماه با سنتهای غذایی، آیینهای عبادی، دید و بازدیدهای اجتماعی استوار است، کمکهای غذایی به کانون توجه و مهمترین جلوه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و دینی این ماه تبدیل شده است.
افزون بر این، هزینهکرد در ماه رمضان شکل یک ساختار مشخص در جامعه به خود گرفته است. سازوکاری مبتنی بر محدودیتهای مالی اقشار کمدرآمد و هزینهکرد بالای ثروتمندان. در این میان، دولت نیز میکوشد با تسهیل شرایط برای اقشار کمدرآمد چنین القا کند که آنان نیز همچون سایر اقشار جامعه توان خرید کالاهای ویژه این ماه را دارند. این روند در نهایت به درهمتنیدگی اقتصاد، دین، جامعه و وضعیت روانی مردم در بستههای حمایتی رمضان میانجامد. در این میان، «بستههای رمضان» موسوم به «کارتون رمضان» در سه دهه اخیر به یکی از عناصر اصلی این ماه در مصر تبدیل شده است.
بستههای رمضان و اسلام سیاسی
تاریخ شکلگیری این سنت مصری به حدود 25 سال پیش بازمیگردد که همزمان با شکلگیری و مطرح شدن برخی از نهادهای خیریه بود. این نهادها در سازماندهی کمکهای غذایی ماه رمضان از سوی افراد توانمند نقش داشتند. با این حال، ایده بسته غذایی رمضان در اصل توسط اخوانالمسلمین و دیگر جریانهای سیاسی-دینی مطرح شد. بخشی قابل توجه از محبوبیت این گروهها در میان اقشار کمدرآمد مصر به همین بستهها و کمکهای مشابه بازمیگردد؛ کمکهایی که از سوی افراد و شبکههای مذهبی به نیازمندان ارائه میشد.
مناطق روستایی و محلههای حاشیهنشین محل توزیع این بستهها بودند. مناطقی که دههها کمتر مورد توجه دولت قرار گرفته بودند. این بستهها کمک شایانی به گسترش و نفوذ جریانهای سیاسی با رویکرد دینی کرد؛ نفوذ فکری از طریق سفرههای افطاری.
این جریان از طریق همین بستهها و دیگر شیوههای کمکرسانی، از یک سو به مردم نیازمند کمک میکرد و از سوی دیگر در پی جذب فکری و تضمین وفاداری پیروان خود بود و بدین ترتیب همراهی اقشار ضعیف اقتصادی را به دست آوردند.
رنگوبوی دینی-سیاسی این بستهها، در سالهای اخیر دستخوش تغییرات متعددی شد. هرچند دولت دست به حذف جریان اخوان از جامعه سیاسی این کشور زد اما بستههای رمضان همچنان به عنوان سنتی ریشهدار در این ماه و عنصری مهم در چرخه مصرف اقتصادی باقی ماند.
این بستهها از جهان سیاست فراتر رفته و به یک پدیده اجتماعی فراگیر تبدیل شدهاست؛ بهگونهای که در میان گروهها و طبقات مختلف جامعه مصر بازتاب گستردهای یافتهاند. دیگر محدود به جریانهای دینی-سیاسی یا چهرههای سرشناس و ثروتمند نیستند، بلکه تمام اقشار یا به عنوان دریافتکننده یا توزیعکننده در این سنت مشرکت میکنند.
فارغ از جنبههای سیاسی-دینی، این بستهها ضرورت خود را به نحوی به جامعه مصری تحمیل کرده است، زیرا تأثیرات مثبت در ایجاد آرامش روانی در این جامعه دارد؛ پدیدهای که علت گسترش آن از شواهد علمی و احساسی برخوردار است.
برای رمضان امسال دولت مصر یک بسته حمایت جدید ارائه کرد که هدف آن پشتیبانی از اقشار آسیبپذیر و کمدرآمد اعلام شد. این اقدام پیش از افزایش تقاضا برای خرید کالاها و مواد غذایی در این ماه صورت گرفت. با وجود آنکه روزهداران در این ماه کمتر غذا میخورند و در سالهای اخیر به دلیل شرایط دشوار اقتصادی، از برگزاری مهمانیهای گسترده نیز کاسته شده است، با این حال فشار اقتصادی در این ماه افزایش مییابد؛ موضوعی که برخی ناظران آن را دارای ریشههای روانی میدانند.
این رویکرد روانی جامعه برای افزایش خرید مواد عذایی، دولت را وادار کرد با رویکردی حمایتی اقدام به پرداخت مستقیم کمکهای نقدی به افراد مشمول، پرداخت زودهنگام حقوق کارکنان دولت کند. در کنار آن، هزاران غرفه برای عرضه کالاهای ویژه این ماه با تخفیف را دایر نماید.
با وجود همه این تحولات، بستههای رمضان بدون رقیب و با گسترهای کمسابقه در این عرصه حضور دارد؛ به گونهای که بیشتر احزاب سیاسی، برخی بانکهای بزرگ، وزارتخانهها، شرکتها و همچنین نهادهای خیریه برای اعلام توزیع بستههای رمضان با یکدیگر رقابت میکنند.
اگرچه مشارکت نهادها و سازمانها در این روند میتواند ابعاد سیاسی-اجتماعی داشته باشد، اما استقبال گسترده افراد از سازوکار بستههای رمضان، با وجود دشواریهای اقتصادی که کموبیش همه طبقات را دربرگرفته، پدیدهای است که نیازمند بررسی و تحلیل جدی است.
جنبه دینی این بستهها که بینیاز از بررسی و اثبات است؛ کمک به نیازمندان در ماه رمضان عبادتی بزرگ به شمار میرود که پاداش آن چند برابر و بهترین نوع صدقه به شمار میرود. بر اساس گفتار عالمان دینی این اقدام دارای پاداش اخروی، سبب آمرزش گناهان و افزایش روزی است.
یکی از نشانههای افزایش تمایل برای پیوستن به روند تهیه و توزیع بسته رمضان، چه به عنوان خریدار و چه به عنوان توزیعکننده میان نیازمندان، موج پرسشهایی است که این روزها به شکل چشمگیر به نهادهای پاسخگویی دینی ارسال میشود. پرسش اصلی این است که آیا میتوان زکات را در قالب بسته رمضان پرداخت کرد؟ به بیان دیگر، آیا توزیع این بستهها در شمار زکات محسوب میشود یا صدقه مستحب؟ و آیا میتوان هر دو را در یک بسته جمع کرد؟ اگرچه خود این پرسش نشاندهنده گرایش برخی افراد به ترجیح دادن بسته کالایی به جای پرداخت نقدی برای دستیابی به پاداش معنوی است.
«محمد کمال» مفتی مصری در «دارالافتاء» اعلام کرد که با وجود آنکه اصل بر پرداخت نقدی زکات است، اما پرداخت آن در قالب کالا نیز در صورت تأمین مصلحت و رسیدن به دست افراد مستحق مجاز است. وی افزود: «اگر نیاز واقعی فرد نیازمند در نظر گرفته شود و نیازهای اساسی او تأمین گردد، پرداخت این سهم در قالب بسته رمضان با احکام دینی ناسازگار نخواهد بود.»[1]
[1] independentarabia.com/node/642657
