احساسات مذهبی دیرزمانی است که به عنوان یک جریان زیرپوستی قدرتمند در گفتمان سیاسی پنجاب عمل کرده و بر تصمیمات سیاستی، طرحهای قانونگذاری و تعاملات عمومی در تمامی خطوط حزبی تأثیر گذاشته است.
از اعطای وضعیت «شهر مقدس» به شهرها و پیشنهاد قوانین ضد هتک حرمت گرفته تا طرحهای سفر زیارتی و حتی زمانبندی انتخابات؛ دولتهای پیاپی به رهبری «شیرومانی آکالی دال (SAD)-BJP»، حزب «کنگره» و اکنون حزب «عامآدمی (AAP)»، همواره کوشیدهاند تا ضمن هدایت سیاستهای انتخاباتی، حساسیت خود را نسبت به دغدغههای مبتنی بر ایمان نشان دهند.
در اوایل ماه جاری، دولت پنجاب به رهبری AAP تصمیم خود مبنی بر اعلام رسمی شهرهای «آمریتسار»، «سری آناندپور صاحب» (روپناگار) و «تالوندی سابو» (سری دامداما صاحب، باتیندا) به عنوان «شهرهای مقدس» را ابلاغ کرد. این اقدام هفتهها پس از آن صورت گرفت که تصمیم مذکور از طریق یک قطعنامه متفقالقول در مجمع پنجاب، طی جلسه ویژهای که به مناسبت سیصد و پنجاهمین سالگرد شهادت «گورو تگ بهادر» تشکیل شده بود، به تصویب رسید.
حرکت دولت AAP در درجه اول با حضور سه مورد از پنج «تختِ» سیک در این شهرها مرتبط است. این تختها صرفاً مکانهایی برای عبادت نیستند، بلکه نهادهای «پانتیک» (Panthic) هستند که در مرکز مرجعیت مذهبی، حکمرانی و هویت سیکی قرار دارند. سازمانهای سیک مدتها بود که تقاضا داشتند این شهرها رسماً به عنوان شهرهای مقدس اعلام شوند.
در کنار این اعلامیه، دولت فروش و مصرف گوشت، الکل، تنباکو و سایر مواد مخدر را در مناطق ابلاغ شده ممنوع کرد. «باگوانت مان»، سر وزیر پنجاب، روز یکشنبه این اقدام را تحقق مطالبهای چندینساله از سوی پیروان آیین سیک توصیف کرد و گفت که این شهرها نه فقط مراکز مذهبی، بلکه نمادهای میراث تمدنی پنجاب هستند. دولت مدعی شد که این اقدام «به حفظ قداست، ترویج گردشگری میراثی و بهبود زیرساختها برای زائران کمک خواهد کرد».
با این حال، ناظران سیاسی، اپوزیسیون و برخی از ساکنان محلی، این تصمیم را تا حد زیادی نمادین توصیف کردند. مناطق اطراف سایتهای مذهبی بزرگ از قبل محدودیتهای غیررسمی داشتند. به عنوان مثال، در آمریتسار، «خیابان میراث» در نزدیکی معبد طلایی مدتهاست که فقط غذاخوریهای گیاهی را در خود جای داده و هیچ مرکز فروش الکلی در آن نیست. آنها میگویند برچسب «شهر مقدس» بیشتر درباره برندسازی این شهرها به عنوان قطبهای میراثی و فرهنگی پنجاب است.
«پریتپال سینگ بالیوال»، سخنگوی ایالتی حزب BJP در پنجاب، ضمن استقبال از این حرکت گفت: «ما از این اقدام استقبال میکنیم، اما در عین حال، پیش از این هم هیچ مغازه گوشت، تنباکو یا الکلی در اطراف این مکانهای مذهبی وجود نداشت. اگر دولت این وضعیت را به آنها اعطا کرده، باید از قداست آنها در عمل و به معنای واقعی محافظت کند.» وی افزود که نیاز است محدوده و شعاع این شهرها شفافسازی شود.
«پراگات سینگ»، نماینده مجلس از حزب کنگره، این سوال را مطرح کرد که آیا این مناطق به عنوان شهر مقدس اعلام میشوند یا صرفاً به عنوان «کریدورهای مقدس»؛ وی همچنین خاطرنشان کرد که فروش و مصرف گوشت، تنباکو و الکل پیش از این نیز در محدوده محصور شهر (Walled City) وجود نداشته است.
«سوخبیر سینگ بادال»، رئیس حزب SAD، ادعا کرد که آناندپور صاحب و تالوندی سابو حدود ۱۵ سال پیش در دوران سر وزیری پدرش، «پارکاش سینگ بادال»، به عنوان شهرهای مقدس اعلام شده بودند و دولت «مان» را به دلیل ارائه این اقدام به عنوان یک «دستاورد جدید» مورد انتقاد قرار داد.
با این حال، «مان» تاکید کرد که هیچ دستور رسمی دولتی برای اعمال چنین محدودیتهایی وجود نداشته و مردم داوطلبانه و به دلیل احساسات مذهبی از این فعالیتها خودداری میکردند. وی گفت مصوبه مجلس به یک رویه موجود رسمیت بخشید و اکنون این ممنوعیت به جای داوطلبانه بودن، از نظر قانونی لازمالاجرا خواهد بود.
سر وزیر گفت که دولت ایالتی، بودجهای اختصاص خواهد داد و همچنین برای نگهداری از این «شهرهای مقدس» از دولت مرکزی درخواست بودجه خواهد کرد و تاکید کرد که چنین اقداماتی برای «حفظ و ترویج میراث این شهرهای تاریخی» ضروری است.
حرکت دولت AAP در بحبوحه فعالیتهای سیاسی شدید در سیصد و پنجاهمین سالگرد شهادت «گورو تگ بهادر» صورت گرفت. در حالی که دولت AAP برنامههایی را در سراسر پنجاب سازماندهی کرد، حزب BJP یک «کیرتان دربار» در آناندپور صاحب برگزار کرد. خارج از ایالت نیز، رهبران BJP در دهلی مراسمهای یادبودی را در «قلعه سرخ» برگزار کردند، در حالی که دولت هریانا به رهبری BJP برنامهای یکماهه را اجرا کرد که نشاندهنده تعامل سیاسی گسترده پیرامون این سالگرد بود.
«مان» روز جمعه همچنین در «گوردوارا فاتحگر صاحب»، جایی که یک «شاهدی سابها» (تجمع شهادت) سهروزه در حال برگزاری است، ادای احترام کرد. این تجمع سالانه از ۲۵ تا ۲۷ دسامبر به یاد «صاحبزاده بابا زوراوار سینگ» و «بابا فاتح سینگ»، پسران جوان دهمین گورو سیک، «گورو گوبیند سینگ»، و مادربزرگشان «ماتا گوجری» برگزار میشود.
از رویداس جایانتی تا طرحهای زیارتی
وزن سیاسی احساسات مذهبی در انتخابات مجمع پنجاب در سال ۲۰۲۲ نیز مشهود بود. رایگیری که در ابتدا برای ۱۴ فوریه برنامهریزی شده بود، پس از آنکه «چارانیت سینگ چانی»، سر وزیر وقت از حزب کنگره، خاطرنشان کرد که تاریخ اصلی به «رویداس جایانتی» در ۱۶ فوریه نزدیک است، به ۲۰ فوریه موکول شد. وی گفت که هزاران زائر از پنجاب برای غسل مقدس در آن دوره به «واراناسی» سفر میکنند.
این تقاضا توسط تمام احزاب اصلی از جمله AAP، SAD و BJP حمایت شد. در ۲۱ ژانویه ۲۰۲۲، کمیسیون انتخابات تاریخهای اصلاح شده را با استناد به تداخل با مرحله سوم رایگیری در اوتار پرادش اعلام کرد. با این حال، احزاب سیاسی پنجاب تاکید داشتند که ملاحظات مذهبی محور اصلی این تصمیم بوده است.
طرح «موخیامانتری تیرات یاترا» (Mukhya Mantri Teerath Yatra) نشان میدهد که چگونه رفاه مرتبط با دین با سیاستهای انتخاباتی تلاقی کرده است. این طرح که در سال ۲۰۱۶ توسط دولت SAD-BJP تحت رهبری «پارکاش سینگ بادال» پیش از انتخابات مجمع ۲۰۱۷ راهاندازی شد، زیارتهای رایگان به مقصدهایی مانند معبد طلایی، «Hazur Sahib»، «Patna Sahib»، «Naina Devi» و «Chintpurni» را ارائه میداد.
این برنامه در تمام ۱۱۷ بخش انتخاباتی با استفاده از اتوبوس و قطار اجرا میشد، اما پس از روی کار آمدن حزب کنگره در مارس ۲۰۱۷ متوقف شد. حزب SAD بارها وعده داده است که در صورت بازگشت به قدرت، آن را احیا خواهد کرد.
در نوامبر ۲۰۲۳، دولت AAP این طرح را احیا کرد؛ حرکتی که SAD آن را ادامه ابتکار اصلی خود توصیف کرد. آن مرحله به دلیل عدم امکان هماهنگی قطارهای اختصاصی توسط راهآهن، به طور کوتاهمدت با اتوبوس اجرا شد. از نوامبر ۲۰۲۵، AAP فاز دوم را راهاندازی کرد که در آن زائران با اتوبوس به سایتهای مذهبی داخل پنجاب منتقل میشوند، در حالی که «مان» ماه گذشته اعلام کرد که قطارهایی برای مقاصد خارج از ایالت پیشنهاد شده است.
قوانین ضد هتک حرمت
تلاشهای قانونگذاری برای رسیدگی به مقوله هتک حرمت، بر حساسیت سیاسی پیرامون مسائل مذهبی تأکید دارد. در مارس ۲۰۱۶، به دنبال حادثه هتک حرمت به «گورو گرانت صاحب» در روستای «برگاری» در اکتبر ۲۰۱۵، دولت SAD-BJP لوایحی را در مجمع تصویب کرد که خواستار اصلاح در قوانین کیفری (IPC و CrPC) برای تعیین مجازات حبس ابد برای هتک حرمت به کتاب مقدس سیکها بود. دولت مرکزی با استناد به نگرانیهای مربوط به قانون اساسی در رابطه با سکولاریسم، این لوایح را بازگرداند.
دولتِ حزب کنگره در آگوست ۲۰۱۸ تلاش دیگری انجام داد و دامنه آن را به گونهای گسترش داد که «گورو گرانت صاحب»، «باگاواد گیتا»، «قرآن» و «انجیل» را نیز شامل شود. این لوایح نیز موفق به دریافت موافقت ریاستجمهوری نشدند. در جولای ۲۰۲۵، دولت AAP لایحه «پیشگیری از جرایم علیه کتب مقدس پنجاب» را به عنوان یک قانون ایالتی مستقل همسو با چارچوب «بهاراتیا نیایا سانهیتا» معرفی کرد. این لایحه از آن زمان به یک کمیته منتخب ارجاع داده شده است.[1]
[1] indianexpress.com/article/political-pulse/holy-cities-and-politics-of-faith-how-religion-shapes-punjabs-political-landscape-10440099/
