در بررسی نمودها و ابعاد مسئله «تأثیر و تأثرات/تعاملات نظام آموزشوپرورش جمهوری آذربایجان و یهودیت افراطی ـ صهیونیسم»، اشاره و توجه به شبکه آموزشی ـ با برد بینالمللی ـ موسوم به «ORT»، امری گریزناپذیر است؛ چراکه این شبکه نقشی انکارناپذیر در آموزش و تربیت معلمان و متعلمان و نیز صدور الگوهای آموزشی ـ صهیونبنیان ـ به منطقه قفقاز و بهطور ویژه جمهوری آذربایجان ایفا میکند. این شبکه آموزشی با قدمتی بیش از عمر رژیم صهیونیستی، در ابتدا با هدف ارائه خدمات آموزشی به یهودیان پراکنده در جهان شکل گرفت، اما در ادامه فرایند رشد و گسترش خود و تحت تأثیر سیاستهای صهیونیسم و یهودیت افراطی، از هدف اولیه فراتر رفت و دایرهای وسیعتر از پرورش دانشجویان، معلمان و صدور باورهای یهودیت افراطی را، بهویژه در جوامع هدف، در دستور کار قرار داد.
یکی از این نقاط، جمهوری آذربایجان است که با دارا بودن بخش قابل توجهی از یهودیان ساکن در منطقه استراتژیک قفقاز از یکسو، و قرار گرفتن در موقعیت ژئوپولیتیکی حساس از سوی دیگر، از دیرباز بهمنزله یکی از مناطق حضور و فعالیت نمایندگیهای این شبکه آموزشی صهیونی و نیز یکی از شرکا/همکاران آن در منطقه محسوب میشود. نقش این شبکه آموزشی در تربیت و اعزام معلمان به آذربایجان و نیز اصلاحات آموزشی اخیر این کشور در راستای همافزایی با یهودیت و باورهای صهیونی، امری انکارناپذیر است. افزون بر این، این شبکه از آذربایجان بهعنوان پلی ارتباطی برای بورسیه کردن دانشجویان از سایر کشورهایی که فاقد نمایندگی رسمی ORT هستند، بهره میبرد. در ادامه، مروری اجمالی بر تاریخچه این شبکه، ابعاد تعامل آن با باکو و برخی نکات حائز اهمیت در این زمینه ارائه میشود.
درباره ORT: تاریخچه، اهداف و فعالیتها
ORT مخفف عبارت روسی «Obshestvo Remeslenofo Zemledelcheskofo Truda» به معنای «سازمان کار حرفهای و کشاورزی» است. این نهاد در واقع یک شبکه آموزشوپرورش یهودی جهانی است که در سال ۱۸۸۰ در سنپترزبورگ روسیه با هدف کمک به یهودیان برای یادگیری مهارتهای فنی و حرفهای و بهنوعی توانمندسازی اقتصادی آنان تأسیس شد. بنیانگذاران این سازمان «نیکولای باکست»، «بارون هوراس گونزبورگ» و «ساموئل پولیاکوف» بودند.
ORT در طول ۵۲ سال نخست فعالیت خود، استانداردهای آموزشیاش را ارتقا داد و به ۵۲ هزار یهودی در امپراتوری روسیه، آموزش مهارتهای حرفهای همچون شیشهگری، خیاطی، باغبانی، تعمیر خودرو، کابینتسازی و نجاری ارائه کرد. هدف این آموزشها، توانمندسازی یهودیان برای کسب درآمد و رهایی از فقر در آن مقطع زمانی بود. ORT از همان ابتدا برنامههای آموزشی خود را متناسب با نیازهای بازار طراحی کرد. در سال ۱۹۰۹، با صنعتی شدن روسیه و افزایش نیاز به نیروی کار ماهر، این سازمان دورههایی در زمینه برقکاری و تعمیر خودرو برگزار نمود. پس از جنگ جهانی اول نیز ORT با هدف توسعه مشاغل کشاورزی، اقدام به تأسیس مدارس کشاورزی کرد.
در فاصله سالهای ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۵، ORT بهتدریج و از طریق تأسیس دفاتر خود در لندن، پاریس، ایالات متحده، آفریقای جنوبی، آرژانتین، شانگهای، ژنو و دیگر نقاط، به یک «اتحادیه جهانی» تبدیل شد و دامنه تأثیرگذاری خود را گسترش داد. این نهاد همزمان با به قدرت رسیدن نازیها، اقدامات گستردهای برای تأمین نیازهای آموزشی یهودیان انجام داد که از جمله آنها میتوان به تأسیس یک مدرسه و خوابگاه در منطقه «موآبیت» برلین، از طریق نفوذ شاخه بریتانیایی خود، اشاره کرد. پس از جنگ جهانی دوم نیز ORT در فرایند اسکان مجدد پناهندگان یهودی آلمانی و اتریشی و تأسیس مدارس حرفهای و مراکز آموزشی ویژه بزرگسالان فعال بود.
پس از شکلگیری و توسعه «کیبوتص»ها در فلسطین تحت سلطه بهاصطلاح قیمومیت انگلیس، ORT نیز نفوذ و فعالیتهای خود را در این منطقه آغاز کرد و با تأسیس رژیم نامشروع صهیونیستی در سال ۱۹۴۸، با تمرکز بر آموزش مهاجران، بهطور فعال در ساخت این موجودیت جعلی مشارکت داشت. این سازمان تا سال ۱۹۵۰ به گسترش حضور خود در سایر نقاط جهان، بهویژه در الجزایر، مراکش، تونس و هند، ادامه داد. همچنین با ارائه خدمات آموزشی و پزشکی به جامعه یهودیان اتیوپی، زمینههای لازم برای مهاجرت آنان به اسرائیل را فراهم ساخت.
در سال ۱۹۹۱، پس از ۲۵ سال غیبت، ORT بار دیگر به روسیه بازگشت و در سال ۱۹۹۵ مدرسهای در مسکو تأسیس کرد. از آن زمان تاکنون، این سازمان توسعه شبکه خود را در دستور کار قرار داده و امروزه در شمار زیادی از کشورهای جهان، مدارس، کالجها، مؤسسات فنی و برنامههای آموزشی را اداره میکند. بنا بر گزارشها، ORT در سال ۲۰۰۰ حدود ۲۹۰ هزار نفر از پیروان ادیان مختلف و اقشار جوان و بزرگسال را آموزش داده و نزدیک به ۱۰ هزار نفر (معلم، مربی و کارمند اداری) را به استخدام خود درآورده است. ORT هماکنون بهعنوان یک سازمان مردمنهاد، یک کرسی در پارلمان اروپا نیز در اختیار دارد.
در مجموع میتوان گفت این نهاد یهودی، امروزه بهعنوان یک شبکه بینالمللی آموزشی غیرانتفاعی شناخته میشود که هم به جامعه یهودی و هم به سایر جوامع، خدمات آموزشی ارائه میدهد. ORT در بسیاری از کشورها، از اروپا و آمریکای لاتین و ایالات متحده گرفته تا آسیا و استرالیا، دارای شعبه و فعالیت است.
برنامههای آموزشی ORT حوزههای متعددی را پوشش میدهد؛ از جمله مدارس تابستانی دانشجویی، برگزاری مسابقات، آموزش تخصصی معلمان، برنامههای آی.سی جهانی، شهروندی جهانی و تجربه یهودی. حوزه آی.سی که از زمان تأسیس آن در سال ۱۹۶۰ آغاز به کار کرده است، اجرای بیش از ۳۵۰ پروژه را در آفریقا و آسیا، اروپای مرکزی و شرقی، آمریکای لاتین و حوزه کارائیب در دستور کار داشته است. این پروژهها با اهدافی چون توسعه آموزش فنی و حرفهای، توسعه نیروی کار، توسعه اجتماعی، نهادسازی سازمانهای مردمنهاد، حکمرانی، کشاورزی، توسعه روستایی و شهری و طراحی برنامههای آموزشی برای سازمانهای مردمنهاد، وزارتخانههای دولتی، خدمات عمومی و شرکتهای صنعتی و تجاری اجرا میشوند و با همکاری دولتهای ملی و محلی پیش میروند.
این الگو، شباهت زیادی به برنامههای میسیونرهای تبشیری دارد؛ برنامههایی که در آنها، ذیل پوشش ارائه خدمات خیرخواهانه رفاهی، پزشکی و آموزشی و از طریق تأسیس درمانگاهها و مدارس، اهداف نهانی در زمینه استحاله هویتی و تسخیر اذهان دنبال میشود.
بخش مرتبط با آموزش تخصصی معلمان نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. این حوزه در عمل پوششدهنده و پیشران اهداف اسرائیل در جوامعی است که ORT بدون تأسیس شعبه رسمی در آنها، در مسیر نفوذ به نظام آموزشوپرورش و استحاله محتوای آموزشی حرکت میکند. بر اساس توافقنامههای این سازمان با نهادهای مرتبط در این جوامع، معلمان و استادان ــ بهظاهر با هدف کسب مهارتهای تخصصی آموزشی ــ به اسرائیل اعزام میشوند و در پایان این دورههای بورسیه، الگوهای آموزشی مورد نظر رژیم صهیونیستی را در کشورهای خود پیادهسازی میکنند.
جمهوری آذربایجان نمونهای قابل توجه در این زمینه است؛ کشوری که طی چند سال اخیر اصلاح و بازنویسی محتوای درسی با رویکردی همدلانه با اسرائیل را در دستور کار قرار داده و همزمان شمار قابل توجهی از دانشجویان و معلمان خود را برای گذراندن دورههای تخصصی به مراکز ORT در اسرائیل اعزام کرده است. در ادامه به این موضوع پرداخته میشود، اما پیش از آن لازم است به ریشهها و زمینههای تاریخی شکلگیری چنین بستری اشاره گردد.
ORT و جمهوری آذربایجان
ارتباط و تعامل جمهوری آذربایجان با شبکه آموزشی ORT اسرائیل، یکی از جلوههای قابل توجه دیپلماسی همدلانه این کشور با رژیم صهیونیستی است که ریشههای آن را باید در پیشینه تاریخی حضور یهودیان در آذربایجان و منطقه قفقاز جستوجو کرد.
جامعه یهودیان آذربایجان یکی از جوامع نسبتاً قدیمی یهودی به شمار میرود که در شهرهایی چون باکو، قوبا و دیگر مناطق این کشور سکونت داشتهاند. گروههای اصلی یهودی در جمهوری آذربایجان شامل یهودیان کوهستانی، اشکنازی، گرجستانی، کریمچاکها، یهودیان کرد، یهودیان بخاری و همچنین گروههایی با ریشههای یهودی ـ غیریهودی مانند سوبوتنیکها و «گر»ها هستند. در سال ۱۹۷۰، آذربایجان بالاترین جمعیت یهودی خود را تجربه کرد و حدود ۱۴ هزار و ۸۸۲ یهودی در این کشور زندگی میکردند. از این تعداد، حدود ۳۰ هزار نفر طی سالهای ۱۹۷۱ تا ۱۹۸۷ به اسرائیل مهاجرت کرده و عمدتاً در تلآویو و حیفا ساکن شدند.
در حال حاضر، شمار قابل توجهی از یهودیان آذربایجانیالاصل در شهرهای مختلف فلسطین اشغالی زندگی میکنند و نهادها و انجمنهای متعددی را تأسیس و اداره مینمایند. «انجمن بینالمللی اسرائیل و آذربایجان» مستقر در شهر «کریات-بیالیک» از جمله این نهادهاست که در سال ۲۰۰۷ با رهبری «یوسف شگال» (نماینده کنست رژیم صهیونیستی) تأسیس شد.
جدول زمانی تاریخ ORT
انجمنها و مؤسسات یهودی فعال در جمهوری آذربایجان از مصادیق این نفوذ به شمار میآیند که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- انجمن دوستی آذربایجان و اسرائیل
- آژانس یهودی «Soxnut»
- مؤسسات خیریه بزرگ یهودی مانند Vaad-L-Xatzola و Joint
- انجمن بشردوستانه زنان یهودی آذربایجان
- مدارس دینی یهودیان موسوم به «یشیوا» (Yeshiva)
- انجمن روابط فرهنگی «آذربایجان–اسرائیل»
- و سایر نهادهای مشابه
همچنین از گذشته تاکنون حدود ۱۱ کنیسه در منطقه آذربایجان وجود داشته که در حال حاضر هفت کنیسه بازسازی شده و فعال هستند.
در این میان، سازمان ORT به عنوان یکی از نهادهای اسرائیلی متنفذ در جمهوری آذربایجان مطرح است که فعالیتهای خود را عمدتاً از طریق همکاری با نهادهای دولتی این کشور پیش میبرد. بر اساس شواهد موجود، تاکنون قراردادهای همکاری متعددی میان باکو و تلآویو در زمینه اعزام معلمان به مراکز آموزشی ORT منعقد و اجرایی شده است.
طبق گزارشی که در نشریه یهودی «JUF» شیکاگو منتشر شده، در اواخر سال ۲۰۱۷ نشستی با حضور «آرتور لینک» (سفیر سابق رژیم صهیونیستی در آذربایجان و مشاور بازنشسته وزارت امور خارجه) و «میکائیل جباروف» (وزیر وقت آموزشوپرورش آذربایجان) در باکو برگزار شد که میتوان آن را نقطه آغاز رسمی اعزام معلمان و کادر آموزشی آذربایجان به اسرائیل دانست. در پی این نشست، نخستین قرارداد همکاری منعقد شد و ۵۰ معلم دبیرستان و ۱۰ مدیر برای گذراندن دورهای آموزشی به اسرائیل اعزام شدند.
نکته قابل تأمل، تصریح نشریه JUF بر اهداف این پروژه است. این گزارش با نقل سخنان لینک مینویسد: «لینک این همکاریهای آموزشی را موضوعی دلگرمکننده از تلاشهای دولت یهود در ساخت نسل بعدی کودکان آذری توصیف کرد. چنین همکاریهایی بهویژه برای اسرائیل اهمیت دارد، چراکه آذربایجان کشوری سکولار با اکثریت مسلمان و هممرز با ایران است. از زمان برقراری روابط دیپلماتیک در سال ۱۹۹۲، تجارت دوجانبه عمدتاً بر دفاع و انرژی متمرکز بوده و یکسوم بنزین اسرائیل از آذربایجان تأمین میشود. آموزش نوآورانه ORT شامل همکاری چندرشتهای میان معلمان، پروژههای دانشآموزمحور و حتی اختصاص زمان استراحت برای کاوش فکری دانشآموزان است.»
حدود دو سال بعد، گروه دوم متشکل از ۵۰ معلم ــ که اغلب زنان ۲۰ تا ۳۰ ساله بودند ــ دوره ۴۲روزه خود را در مرکز تحقیق و توسعه ORT در منطقه «یاد الیاهو» تلآویو به پایان رساندند. پس از آن نیز ۲۱ مدیر آموزشی دیگر از آذربایجان به اسرائیل اعزام شدند.
جلسه انتقال سیستم آموزشی آذربایجان به مدل شبکه ORT اسرائیل، همراه با حضور «آرتور لینک» سفیر سابق اسرائیل در آذربایجان، یازدهم سپتامبر ٢٠٢٢ میلادی
وبسایت «تایمز اسرائیل» در گزارشی درباره این موضوع مینویسد: «پروژه آذربایجان از نظر تعداد شرکتکنندگان، بزرگترین پروژه ORT تاکنون است.» این وبسایت در ادامه با نقل اظهارات لینک تأکید میکند: «در دنیای امروز، همکاری یک کشور مسلمان با اسرائیل و اعزام زنان آن کشور به اسرائیل اتفاقی نادر است. این فقط یک برنامه آموزشی ساده نیست. آنها میگویند یک تانک کمتر بخرید و پول خود را صرف آینده واقعیتان کنید… امیدواریم این برنامه غیرمعمول برای سالهای متمادی با موفقیت ادامه یابد.»
تایمز اسرائیل همچنین مینویسد: «تا سال ۲۰۱۹، ۱۰۰ معلم از این جمهوری سابق شوروی، آذربایجان، از تلآویو بازدید کردند تا جدیدترین تکنیکهای آموزش علوم و فناوری را بیاموزند و در کلاسهای درس خود به کار گیرند. آموزش برای این کشور مسلمانِ عمدتاً شیعه با جمعیتی حدود ۱۰ میلیون نفر ــ که انتظار میرود ذخایر نفت فراساحلی آن تا سال ۲۰۴۵ به پایان برسد ــ اهمیتی حیاتی دارد.»
روند تبادلات و همکاریهای فوقالذکر میان ORT و حوزه آموزشی آذربایجان همچنان تداوم دارد. اقدام دولت باکو در اصلاح و تغییر محتوای کتب درسی در پایههای مختلف آموزشی، نمود عینی و نتیجه اولیه این تعاملات دوجانبه است؛ روندی که در نهایت به پرورش نسلی با چارچوبهای ذهنی اسرائیلگرایانه منجر خواهد شد.
جلسه انتقال سیستم آموزشی آذربایجان به مدل شبکه ORT اسرائیل، با حضور «آرتور لینک» سفیر سابق اسرائیل در آذربایجان، یازدهم سپتامبر ۲۰۲۲ میلادی
کنشگریهای ایدئولوژیک ORT
اهمیت اهداف نهانی ORT و دامنه اثرگذاری آن بر متعلمان و نظامواره معرفتی جوامع هدف ــ از جمله آذربایجان ــ زمانی روشنتر میشود که جنبههای غیرآموزشی و رویکرد ایدئولوژیک این نهاد مورد مداقه قرار گیرد. این موضوع در وبسایت ORT نیز بهصراحت مورد اذعان قرار گرفته و در تشریح ساختار، اهداف و چارچوب عملکردی این نهاد، بخشی به تبیین «مواضع» اختصاص یافته است.
در همین راستا و در پی حمله رژیم صهیونیستی به کشورمان، وبسایت مزبور در بخشی با عنوان «مدارس ORT در سراسر جهان در کنار اسرائیل ایستادهاند» اعلام میکند: «دانشآموزان و معلمان مدارس ORT در سراسر جهان با افتخار حمایت خود را از اسرائیل نشان دادهاند. مدارس گرد هم آمدهاند تا برای کشور اسرائیل و سربازان قهرمانش دعا کنند، سرود «هاتیکوا» بخوانند و شمعهای یادبود روشن کنند. همچنین ORT جهانی یک رویداد همبستگی برای همه مدارس برگزار کرد تا از طریق زوم گرد هم آیند و حمایت خود را نشان دهند.» در ادامه نیز مجموعهای از ویدئوهای مرتبط با کنشگری حمایتی مدارس ORT از رژیم صهیونیستی در نقاط مختلف جهان منتشر شده است.
البته رویکردهای ایدئولوژیک صهیونیستی این نهادِ بهظاهر آموزشی، مسبوق به سابقه است. چنانکه در «دانشنامه صهیونیسم و اسرائیل» ذیل مدخل ORT آمده است: «اگرچه ORT سازمانی تخصصی در زمینه آموزش مهارتهای یهودیان است، اما این سازمان، مانند سایر نهادهای یهودی، در دیگر مسائل مرتبط با یهودیان و بهویژه رژیم صهیونیستی نیز اعلام موضع میکند. مواضع ORT را میتوان در طول نشستهای سالیانه آن بهخوبی استخراج کرد. برای نمونه، در اجلاس سالیانه ۲۶ و ۲۷ ژانویه ۲۰۰۳ در اسرائیل، با حضور ۴۱۰ نماینده ORT از سراسر جهان ــ که بر اساس توافقات نشست سال پیش ORT در کیپتاون برگزار شد ــ موضوعاتی چون فلسطین، تروریسم، اوضاع اقتصادی بهویژه در آمریکای لاتین و شرایط متحول جهانی مورد بحث قرار گرفت. در این نشست، موشه کتساف رئیسجمهور وقت [رژیم صهیونیستی]، شلومو بنعامی وزیر خارجه سابق، گابی کادوش شهردار ایلات و رئیس دیوان عالی رژیم صهیونیستی نیز سخنرانی کردند. از دیگر مواضع ORT میتوان به ارسال نامه به جرج بوش و آریل شارون برای ابراز همدردی با انفجار فضاپیمای کلمبیا و مرگ فضانورد یهودی آن اشاره کرد.»
اقدام اخیر این نهاد در سازماندهی کارزار حمایتی از اسرائیل در جنگ ۱۲روزه، آشکارترین نمود این رویکرد است و نشان میدهد اهداف اولیه این شبکه ــ یعنی آموزش مهارتهای فنی و حرفهای برای نجات یهودیان از فقر ــ اکنون به پوششی برای پیشبرد اهداف اصلی آن تبدیل شده است. از اینرو، برگزاری تورهای کارورزی سالانه در اراضی اشغالی برای معلمان آذربایجانی و آموزش روشهای نوین آموزشی به آنان در ۲۵۰ مؤسسه آموزشی در ۶۰ شهر اسرائیل، با حدود یکصد هزار دانشآموز و دانشجو، موضوعی نیست که بتوان بهسادگی از کنار آن گذشت. اثرگذاری بر نظامواره معرفتی سرمایه اجتماعی آذربایجان و استحاله تدریجی هویت دینی ـ ملی آن، محصول نهایی نفوذ شبکههای صهیونیستی همچون ORT خواهد بود؛ امری که نهتنها با توجه به ابعاد راهبردی جمهوری آذربایجان و شرایط کنونی منطقه، حائز اهمیت است، بلکه با در نظر گرفتن تبلیغات گسترده آژانسهای جذب دانشجو در کالجهای کشورهای همسایه ــ بهویژه آذربایجان و ارمنستان ــ در سالهای اخیر، از منظر احتمال حضور دانشجویان ایرانی در این مراکز و دریافت محتوای آموزشی اسرائیلگرایانه تحت نظارت فارغالتحصیلان و دورهدیدگان شبکههای آموزشی اسرائیلی نیز واجد مخاطره است. چنین وضعیتی میتواند به اشاعه فرایند استحاله هویتی در میان نسل جوان کشورمان بینجامد؛ امری که ضرورت مداقه و توجه جدی به این موضوع را گوشزد میکند.
