سازمان اسلامی اندونزیایی «محمدیه» در ژوئن ۲۰۲۵ «تقویم جهانی یکپارچه هجری» خود را راهاندازی کرد؛ ابتکاری تاریخی که ظرفیت شکلدهی به اجماع اسلامی جهانی را دارد. محمدیه با حمایت از تقویمی مبتنی بر محاسبات علمی نجومی به جای رؤیت سنتی هلال ماه، ادعایی جسورانه از مدرنیسم اسلامی را مطرح کرده و خود را به عنوان یک بازیگر غیردولتی معرفی میکند که قادر به حل مشکلی چند صد ساله است که جهان اسلام را دچار تفرقه کرده است.
اجرای رسمی این تقویم در تاریخ ۱ محرم ۱۴۴۷ هجری قمری، مصادف با ۲۶ ژوئن ۲۰۲۵ میلادی، آغاز شد. این اقدام نقطه اوج تصمیمی بود که در سی و یکمین کنگره ترجیح محمدیه[1] اتخاذ شد. هدف اصلی، پایان دادن به اختلافات مزمن بر سر تاریخ شروع ماههای کلیدی اسلامی مانند رمضان، شوال و ذیالحجه است که اغلب باعث سردرگمی و تفرقه در داخل و بین کشورها میشود.[2]
ریشههای ایدئولوژیک: تجدید و اجتهاد
برای درک اهمیت این اقدام، باید به فلسفه وجودی محمدیه بازگشت. این سازمان که در سال ۱۹۱۲ تأسیس شد، بر دو اصل کلیدی استوار است: «تجدید» (نوآوری و احیا) و «اجتهاد» (استنباط و استدلال مستقل حقوقی). محمدیه همواره تلاش کرده است تا با بازگشت به منابع اصلی اسلام (قرآن و سنت)، تفاسیر و راهحلهایی متناسب با نیازهای زمانه ارائه دهد. از دیدگاه این سازمان، وابستگی به روشهای سنتی رؤیت هلال ماه که در گذشته به دلیل نبود ابزارهای دقیق نجومی تنها راه ممکن بود، امروزه با وجود پیشرفتهای علمی دیگر توجیهپذیر نیست.
مجلس ترجیح و تجدید، که شورای عالی علمی و فقهی محمدیه است، مسئولیت تدوین این تقویم را بر عهده داشته است. این شورا با تکیه بر محاسبات دقیق نجومی، تقویمی را طراحی کرده است که بر یک اصل بنیادین استوار است: مطلع واحد جهانی. این اصل، کل کره زمین را به عنوان یک منطقه واحد برای رؤیت در نظر میگیرد. بر این اساس، اگر محاسبات نجومی تأیید کند که هلال ماه نو در هر نقطهای از جهان پس از غروب خورشید تشکیل شده است، فردای آن روز اول ماه قمری برای تمام مسلمانان جهان خواهد بود. این رویکرد در تضاد مستقیم با روش سنتی است که بر رؤیت بصری و محلی هلال ماه تأکید دارد؛ روشی که به دلیل شرایط جوی، خطای انسانی و تفاوتهای جغرافیایی، همواره منشأ اختلاف بوده است.
یک چالش برای مرجعیت سنتی
ابتکار محمدیه فراتر از یک مسئله فنی یا علمی و اقدامی از جنس «قدرت نرم دینی» است. به طور سنتی، تعیین تقویم عبادی اسلامی در دست دولت-ملتها، به ویژه عربستان سعودی به عنوان میزبان حرمین شریفین، و نهادهای دینی رسمی بوده است. اعلام آغاز و پایان رمضان توسط این مراکز، عملاً به یک هنجار جهانی تبدیل شده است.
محمدیه به عنوان یک سازمان غیردولتی و برخاسته از جامعه مدنی، با ارائه این تقویم به عنوان یک «کالای عمومی جهانی» برای کل امت، این مرجعیت را به چالش میکشد. این سازمان استدلال میکند که وحدت اسلامی نباید گروگان تصمیمات سیاسی یا محدودیتهای جغرافیایی باشد. این حرکت، تلاشی است برای انتقال مرجعیت از نهادهای دولتی در خاورمیانه به سازمانهای علمی و مردمی در جنوب شرقی آسیا، منطقهای که بزرگترین جمعیت مسلمان جهان را در خود جای داده است. همانطور که پژوهشگران در این زمینه اشاره کردهاند، موفقیت این طرح میتواند توازن قدرت دینی در جهان اسلام را به طور قابل توجهی تغییر دهد.
گفتنی است که فراخوان برای یک تقویم یکپارچه اسلامی موضوع جدیدی نیست. از دهه ۱۹۳۰ میلادی، متفکران و سازمانهای مختلفی برای رسیدن به این هدف تلاش کردهاند. یکی از مهمترین تلاشها، «اعلامیه داکار» بود که توسط سازمان همکاری اسلامی در سال ۱۹۹۱ صادر شد و بر لزوم ایجاد یک تقویم واحد تأکید داشت. با این حال، این تلاشها هرگز به یک اجماع عملی منجر نشد.
[1] کنگره «ترجیح محمدیه» (Kongres Tarjih Muhammadiyah) یکی از نهادهای کلیدی در جنبش اصلاحطلب اسلامی «محمدیه» در اندونزی است. این کنگره محفلی علمی و دینی است که به تدوین، اجتهاد و روزآمدسازی فتاوا، دیدگاههای فقهی، و رهنمودهای دینی برای اعضای جنبش محمدیه میپردازد. کلمه «ترجیح» در اینجا به معنای «برتری دادن یک نظر فقهی بر دیگری» است، و اشاره به فعالیتهای اجتهادی این نهاد دارد. این کنگره معمولاً هر چند سال یکبار تشکیل میشود و علمای برجسته و متخصصان شریعت از سراسر اندونزی در آن حضور مییابند تا درباره موضوعاتی همچون عبادات، مناسک، مسائل خانوادگی، اخلاق اجتماعی، پزشکی، اقتصاد، محیط زیست و دیگر مسائل معاصر بحث و نظر فقهی ارائه کنند. هدف کلی کنگره ترجیح، فراهمسازی فقهی منسجم، معاصر و عقلگرا مطابق با آموزههای قرآن و سنت است، بدون تقلید کورکورانه از مذاهب فقهی سنتی.
[2] tarjih.or.id/wp-content/uploads/2025/06/KHGT_Inggris.pdf
