افراد به دلایل ظاهراً بیپایانی به هوش مصنوعی روی میآورند. بسیاری از هوش مصنوعی میپرسند برای شام چه بپزند یا چگونه یک برنامه ورزشی تدوین کنند. برخی حتی برای تهیه جزوات مدرسه یا ویرایش یک ایمیل کاری به هوش مصنوعی متکی هستند.
با این حال، آنها به طور فزایندهای در حال پرسیدن انواع متفاوتی از سؤالات هستند: چگونه با غم از دست دادن کنار بیایم؟ چرا رنج رخ میدهد؟ آیا باید به رابطهام پایان دهم؟ باید به چه انسانی تبدیل شوم؟ چه چیزی به زندگی من معنا میبخشد؟
بر اساس تحقیقات اخیر «مرکز تحقیقات پیو» (Pew Research Center)، حدود ۱ نفر از هر ۱۰ بزرگسال آمریکایی اکنون گزارش میدهند که از چتباتهای هوش مصنوعی برای دریافت حمایت عاطفی یا مشاوره استفاده میکنند. در میان بزرگسالان زیر ۳۰ سال، این رقم به ۱ نفر از هر ۵ نفر میرسد.
در این مقطع، هوش مصنوعی به وضوح چیزی فراتر از دسترسی به اطلاعات ارائه میدهد. هوش مصنوعی با کمک به افراد در تفسیر زندگیشان، در حال ورود به قلمرویی است که از نظر تاریخی در اختیار درمانگران، مشاوران معنوی و جوامع مذهبی بوده است. این فناوری ضمن ارائه توصیههای جهتدار برای بهبود زندگی، نقش یک همراه را نیز ایفا میکند.
دین چیست؟
مسئله این نیست که آیا ChatGPT، Claude، Gemini یا هر پلتفرم هوش مصنوعی دیگری در حال حاضر به عنوان یک «دین» واجد شرایط است یا خیر. هوش مصنوعی هیچ سیستم شناختهشدهای از باورها یا مناسک مشترک ندارد. فاقد کیش جمعی، جماعت یا عضویت است و بیشتر کاربران تعامل با آن را یک تجربه مذهبی نمیدانند. با این حال، این عوامل لزوماً همان چیزهایی نیستند که چیزی را به عنوان «دین» تعریف میکنند.
در واقع، پژوهشگران جنبشهای نوپدید دینی مدتهاست به دشواری تعیین مرزهای آغاز و پایان دین اذعان دارند. پژوهشگران به جای اینکه فرض کنند دین حتماً باید شامل کلیساها، متون مقدس یا باورها باشد، بررسی میکنند که جنبشهای نوپدید چگونه به خلق معنا، اقتدار، جامعه و مناسک میپردازند. «جی. گوردون ملتون» استدلال میکند که هیچ فهرست واحدی از ویژگیها نمیتواند به اندازه کافی تنوع نمودهای مذهبی جدید را در بر بگیرد.
به گفته آنها، آنچه اهمیت بیشتری دارد این است که جنبشهای نوپدید دینی چگونه با جهانی که در آن ظهور میکنند، ارتباط برقرار میسازند. آنها ممکن است ایدهها و نهادهایی را که از پیش برای یک جامعه بدیهی تلقی میشوند، اقتباس کنند، به چالش بکشند یا از آنها فاصله بگیرند.
به عنوان مثال، «ساینتولوژی» (Scientology) از دل فرهنگی پدیدار شد که به طور فزایندهای به روانشناسی، علم و خودسازی علاقهمند بود. با اتخاذ زبان فناوری و درمان، «تازگی» این جنبش تا حدی ناشی از ترکیب دغدغههای رایج مذهبی با اَشکالی از اقتدار و زبانی بود که از فرهنگ سکولارِ پیرامونش وام گرفته شده بود.
این بینشها رویکردی جایگزین را برای مطالعه هوش مصنوعی پیشنهاد میکنند. تحلیلها به جای پرسش درباره اینکه آیا هوش مصنوعی با تعریف دلخواهی از دین مطابقت دارد یا خیر، میتوانند بررسی کنند که مردم در عمل با آن چه میکنند: هوش مصنوعی چگونه تولید اقتدار میکند؟ چگونه معنا میبخشد؟ از چه راههایی احساس تعلق ایجاد میکند؟ چگونه مردم به منبع جدیدی از پاسخها برای پرسشهایی که از نظر تاریخی توسط ادیان پاسخ داده میشدند، اعتماد میکنند؟
کاریزما بدون رهبر کاریزماتیک
نزدیک به یک قرن پیش، مدتها قبل از ظهور فناوریهای دیجیتال، جامعهشناس مشهور «ماکس وبر»، «اقتدار کاریزماتیک» را توصیف کرد. چنین اقتداری ناشی از باور پیروان به این است که یک رهبر از ویژگیها یا تواناییهای استثنایی برخوردار است.
هوش مصنوعی بدیهی است که هیچ کاریزمایی به معنای متعارف و انسانی کلمه ندارد. با این حال، کاربران میتوانند وارد چیزی شبیه به یک رابطه کاریزماتیک با آن شوند. با پاسخهای تقریباً فوری، هوش مصنوعی زایشی میتواند به شکلی فوقالعاده بصیرانه و عمیق به نظر برسد.
هوش مصنوعی مستقیماً کاربر را خطاب قرار میدهد، خود را با شرایط شخصی او تطبیق میدهد و درخواستهای قبلی را به یاد میآورد. هوش مصنوعی پاسخهایی ارائه میدهد که معتبر به نظر میرسند، حتی زمانی که هیچ پاسخ عینی و صحیحی وجود ندارد. به عنوان مثال، هوش مصنوعی ممکن است به شخصی بگوید که رنج او چه معنایی دارد یا آیا یک تجربه از نظر معنوی حائز اهمیت بوده است یا خیر.
پژوهشهای اخیر این پدیده را به عنوان «کاریزمای زایشی» توصیف میکنند. هر تعامل با یک چتبات، پاسخهای شخصیسازیشدهتر و ظاهراً عمیقتری تولید میکند. با گذشت زمان، ممکن است کاربران تجربه هوش مصنوعی را نه صرفاً به عنوان یک ابزار، بلکه به عنوان یک منبع منحصربهفردِ آگاه و راهنما درک کنند.
یک رهبر مذهبی کاریزماتیک معمولاً پیروانی را گرد هم میآورد که به طور جمعی اقتدار فوقالعاده آن شخص را به رسمیت میشناسند. اما برخی استدلال میکنند که هوش مصنوعی با بر عهده گرفتن نقش یک «گوروی شخصی» (مرشد و راهنمای خصوصی)، برای هر فرد بهصورت جداگانه کاریزماتیک میشود.
میلیونها نفر میتوانند با سیستم مشابهی روبرو شوند، با این حال هرکدام میتوانند احساس کنند که هوش مصنوعی شخصاً به آنها پاسخ میدهد.
به عنوان نمونه، «ویکاس ساهو»، بنیانگذار پلتفرم GitaGPT، آن را به عنوان یک «همراه معنوی هوش مصنوعی» توصیف میکند. این پلتفرم با استفاده از آواتارهای هوش مصنوعی «کریشنا»، راهنماییهای شخصیسازیشدهای برگرفته از کتاب باگاواد گیتا (Bhagavad Gita) ارائه میدهد.
در سطحی فردیتر، «وی له»، معلم ذهنآگاهی، هوش مصنوعی را به عنوان یک ابزار «کانالسازی» توصیف میکند که به افراد کمک میکند مرشد درونی خود را بیابند. در هر دو مورد، مرجعیت مذهبی نه از یک متن یا شخص مقدس، بلکه از طریق توانایی هوش مصنوعی در پاسخگویی شخصی به هر جستجوگر نشأت میگیرد.
هوش مصنوعی و معنویت شخصی
اقتدار نوظهور هوش مصنوعی در یک خلأ فرهنگی شکل نگرفته است. «پاول هیلاس» و «لیندا وودهد»، جامعهشناسان دین، یک «چرخش سوبژکتیو» (ذهنی و درونی) گستردهتر را در فرهنگ معاصر غرب توصیف میکنند. دهههاست که منابع سنتی اقتدار با اشکالی از معنویت که بر پایه تجربه شخصی، خودکاوی و رفاه درونی استوارند، در حال رقابت بودهاند.
رشد جمعیت «معنوی اما غیرمذهبی» (افرادی که به دنبال معنا و ارتباط معنوی در خارج از چارچوب دین سازمانیافته هستند)، این پویایی را به خوبی به تصویر میکشد. این گروه بازتابدهنده دور شدنِ گستردهتر از اقتدار مذهبی نهادی به نفع تجربه شخصی است. و هوش مصنوعی زایشی به طرز چشمگیری با این چشماندازِ معنویِ شخصیسازیشده همخوانی دارد. اگر از یک چتبات یک سؤال وجودی بپرسید، پاسخ آن احتمالاً با دکترین سنتی متفاوت خواهد بود. این سیستم به جای نقلقول از متون مقدس، غالباً از واژگان معنویت شخصی و رفاه کلنگراستفاده میکند.
زمانی که یک روزنامهنگار از روزنامه گاردین از پلتفرم HolyGPT پرسید: «معنای واقعی زندگی چیست؟»، این چتبات معنوی پاسخ داد: «معنای زندگی، آگاه شدن از این است که بودن چه معنایی دارد؛ از طریق تجربه.» چتبات به جای تعالیم مذهبی، روزنامهنگار را به سمت خودآگاهی سوق داد. این پیامِ مرجعیت و اقتدار شخصی، با خواستههای افرادی که به دنبال دریافت مشاوره معنوی از چتباتها هستند طنینانداز میشود. آنها تفسیری مذهبی دریافت میکنند که با یک رویکرد کاملاً فردی شکل گرفته است.
به عنوان مثال، پلتفرم ChatwithGod کاربران را تشویق میکند تا «هر زمان که میخواهید، از دیدگاههای دیگران بهره ببرید.» تأکید بیشتر بر انتخاب شخصی است تا پایبندی به یک سیستم مذهبی خاص. با وجود همه اینها، هنوز یک سؤال باقی میماند: آیا هوش مصنوعی به عنوان منبعی برای مشاوره معنوی، نشاندهنده یک جنبش نوپدید دینی است؟
دین بدون کلیسا
جنبشهای نوپدید دینی معمولاً جوامع، هویتهای مشترک، تعالیم و مناسکی را توسعه میدهند. افرادی که برای دریافت مشاورههای وجودی به هوش مصنوعی متکی هستند، لزوماً به چیزی نمیپيوندند و عضو چیزی نمیشوند. شاید دقیقاً همین امر است که این پدیده را مهم میسازد.
البته ذکر این نکته مهم است که پیش از این نیز تلاشهای آشکاری برای قرار دادن هوش مصنوعی در مرکز یک سیستم مذهبی صورت گرفته است. در سال ۲۰۱۷، مهندسی به نام «آنتونی لواندوفسکی» به طور عمومی فرقه Way of the Future را راهاندازی کرد. این گروه از طریق یک کلیسای به رسمیت شناختهشده قانونی، به دنبال خلق و پرستش یک «خدا» مبتنی بر هوش مصنوعی بود.
اگرچه این موضوع حائز اهمیت است، اما تمرکزِ صرف بر «کلیساهای هوش مصنوعی» ممکن است مسائل بسیار مهمتر را پنهان کند.
ظهور یک تشکل مذهبی جدید لزوماً نیازی به آغاز با یک کلیسا یا عضویت رسمی ندارد. حتی نیازی نیست افرادی که درگیر آن هستند، آن را پدیدهای مذهبی بدانند. مطالعه ادیان جدیدِ «در حال شکلگیری»، مستلزم بررسی این موضوع است که چگونه اَشکال بدیعی از مرجعیت و مناسک پیش از تبدیل شدن به سیستمها و نهادها، توسعه مییابند.
به این معنای خاص، شاید هوش مصنوعی به خودیِ خود یک جنبش نوپدید دینی را تشکیل ندهد. در عوض، شاید بهتر باشد بگوییم هوش مصنوعی شرایطی را فراهم میکند که از درون آن میتوانند اشکال جدیدی از دینداری توسعه یابند. هوش مصنوعی زایشی که همگام با ظهور افراد «بدون دین» و افراد غیروابسته به مذهب پدیدار شده است، به عدم قطعیتهای قابلتوجه درباره هویت، جامعه و آینده پاسخ میدهد.
از هوش مصنوعی میخواهیم به چه چیزی تبدیل شود؟
جوامع مذهبی دارای سنتهای تثبیتشده و دیرینهای درباره این هستند که چه کسی صلاحیت دارد راهنمایی ارائه دهد. نکته مهم این است که این ساختارهای جمعی به حل و فصل منازعات و شناسایی اینکه چه کسی مسئول است، کمک میکنند.
بدون این ساختارها، پژوهشگران درباره ظهور پدیده «اقتدار بدون پاسخگویی» هشدار میدهند. خلاصه اینکه چه کسی «اقتدار الگوریتمی» هوش مصنوعی را تنظیم و بر آن نظارت میکند؟ این پرسش به ویژه زمانی اهمیت پیدا میکند که یک چتبات از مرحله توضیح یک آموزه مذهبی فراتر رفته و شروع به ارائه توصیههای معنوی و وجودی میکند.
جنبشهای نوپدید دینی غالباً حول منابع کاریزماتیکِ اقتدار شکل میگیرند که پاسخهای جدیدی به پرسشهای ماندگار بشری ارائه میدهند. آنچه هوش مصنوعی را از نظر تاریخی غیرمعمول و استثنایی میسازد این است که این چهره کاریزماتیک دیگر نیازی به ایستادن روی یک صحنه ندارد. دیگر نیازی به تأسیس کلیسا یا جمع کردن حواریون به دور خود ندارد. او میتواند به طور خصوصی با تکتک ما، فرد به فرد سخن بگوید.[1]
[1] https://theconversation.com/why-ai-resembles-a-charismatic-religious-leader-291831











